Lwów (Ukraina) ‒ konserwacja Kamienicy Królewskiej
Kamienica, dziś zwana Korniakta lub Królewską, została zbudowana na fundamentach dwóch wcześniejszych gotyckich kamienic w latach 1571–1580 dla zamożnego i wpływowego lwowskiego kupca Konstantego Korniakta starszego. Był on Grekiem pochodzącym z Krety, który w 1571 r. zdobył tytuł szlachecki.
Uważa się, że budynek został przebudowany w duchu pałacu miejskiego przez Piotra Barbona lub współpracującego z nim Pawła Rzymianina. Po śmierci ojca nieruchomość odziedziczył jego pierworodny syn Konstantyn Korniakt młodszy, który w 1623 r. sprzedał ją zakonowi karmelitów bosych. Dom zyskał sławę w 1634 r., gdy leczono w nim chorego na ospę króla Władysława IV. Cztery lata później posiadłość nabyli Jakub i Teofila Sobiescy, a więc musiał bywać tu kolejny polski monarcha, Jan III. Zwycięzca spod Wiednia, nie chcąc mieszkać w pałacu arcybiskupim, nakazał w 1678 roku przebudowę kamienicy tak, by mogła pełnić funkcję oficjalnej królewskiej rezydencji we Lwowie.
W 1908 r., w 225. rocznicę zwycięstwa pod Wiedniem, otwarto tu Muzeum Narodowe imienia króla Jana III, założone staraniem Aleksandra Czołowskiego i Tadeusza Rudkowskiego. Muzeum funkcjonowało do 1939 r. Początkowo gromadziło obrazy i pamiątki dotyczące okresu panowania Jana III, z czasem zostało powiększone o inne zabytki. Piętrowe krużganki otaczające z trzech stron dziedziniec zostały zrekonstruowane w latach 1926–1929. Obecnie w murach kamienicy Korniakta, zwanej Królewską, działa Lwowskie Muzeum Historyczne.
Elewacja od strony Rynku ma charakter późnorenesansowy, z dominującym w parterze portalem, horyzontalnym układem artykulacji oraz rozbudowaną attyką, zwieńczoną wieloczęściową kompozycją rzeźbiarską. Renesansowa w formie jest także druga fasada skierowana na ulicę Ruską Boczną, później Blacharską, obecnie Fedorowa. Reprezentacyjny charakter tego miejskiego pałacu podkreślają wewnętrzne krużganki wzniesione około połowy XVII wieku, a także wnętrza pierwszego piętra urządzone z myślą o potrzebach króla Jana III.
Fasada kamienicy jest trójkondygnacyjna i zwieńczona wysoką attyką z grzebieniem w formie rozbudowanej grupy rzeźbiarskiej, przedstawiającej postacie rycerzy oraz pary delfinów. Wyższe kondygnacje podzielone są otworami okiennymi na sześć osi. Na drugiej kondygnacji okna mają formę dwuskrzydłowych portfenetrów otwierających się na balkon z kutą balustradą, biegnący na całej szerokości elewacji. Okna trzeciej kondygnacji mają formę prostokątną. Wszystkie otwory okienne ujęto w kamienne, bogato profilowane obramienia z trójkątnymi naczółkami wspartymi na konsolach. Tło elewacji stanowi boniowanie wykonane w tynku.
.
W sezonie konserwatorskim 2025 roku zakończono prace budowlano-konstrukcyjne związane ze wzmocnieniem muru attyki oraz konserwację pochodzących z niej rzeźb. Rzeźby delfinów, zgodnie z komisyjnymi ustaleniami, została przygotowana do ponownego montażu, a rzeźby rycerzy i króla przeznaczono do ekspozycji muzealnej. Ponadto przeprowadzono prace konserwatorskie i restauratorskie detali architektonicznych fasady kamienicy.
Dokonano rekonstrukcji obramień okien III kondygnacji oraz tynków. Wśród szeregu zrealizowanych działań wymienić trzeba: konserwację i odtworzenie stolarki okiennej oraz konserwację bramy, balustrady balkonu i krat okiennyc. Wykonano też obróbkę blacharską na murach ogniowych i naczółkach okiennych.
W trakcie realizacji prac zidentyfikowano, a następnie zatwierdzono przez nadzór techniczny i autorski, konieczność wykonania dodatkowej izolacji balkonu. Do umowy dołaczono więc Aneks nr 4, obejmujący realizację tego zakresu robót. Ze względu na wymóg zapewnienia odpowiednich warunków atmosferycznych oraz konieczność przebudowy rusztowania na potrzeby wykonania prac objętych aneksem, termin realizacji zadania odpowiednio wydłużono.
Realizator: Restauro sp. z o.o.
Po 5 latach przygotowywania kwerend archiwalnych, badań laboratoryjnych i opracowania programu prac konserwatorskich oraz projektu w 2024 r. przystąpiono do prac konserwatorskich. Rozpoczęcie prac poprzedziło uzyskanie zezwoleń z Ministerstwa Kultury i Komunikacji Strategicznej Ukrainy oraz Państwowej Inspekcji Architektury i Urbanistyki w Kijowie.
Zakres realizowanych prac konserwatorskich
Attyka
Oględziny wykonane w maju i czerwcu 2022 r. potwierdziły awaryjny stan zachowania attyki – zarówno muru jak i elementów grupy rzeźbiarskiej. Poszczególne figury rycerzy i delfinów są obecnie owinięte siatkami z tworzywa sztucznego, co deprecjonuje zabytek. Rzeźby wymagają przeprowadzenia kompleksowych prac konserwatorskich obejmujących oczyszczenie powierzchni i wzmocnienie strukturalne. Uzupełnienia rzeźb należy wykonywać zachowawczo, to jest ograniczyć rekonstrukcje do partii niezbędnych ze względów konstrukcyjnych, zachowując i eksponując formę zachowanej oryginalnej substancji zabytkowej. Ze względu na wartość artystyczną i problematykę konserwatorską postuluje się, by wszystkie figury na czas trwania prac zostały zdemontowane z elewacji i przeniesione do pracowni, gdzie będzie możliwe przeprowadzenie najbardziej wymagających zabiegów.
Po demontażu rzeźb należy podjąć prace przy murach attyki oraz brandmurach. Z powodu silnej erozji i odspojenia od podłoża konieczne jest lokalne usunięcie wszystkich wypraw tynkarskich i odsłonięcie ceglanego wątku. W odniesieniu do muru attyki całkowite usunięcie tynku należy ograniczyć do jego strony tylnej oraz partii znajdujących się w strefie ustawienia rzeźb. W przypadku murów ogniowych konieczne będzie wykonanie tego zabiegu także na ich koronach oraz po obu stronach muru znajdujących się powyżej sąsiednich połaci dachowych. Po usunięciu tynków konieczna jest ocena stanu zachowania wątku ceramicznego – określenie, jakie partie muru wymagają przemurowania lub wzmocnienia metodą szycia. W trakcie prac należy usunąć wszystkie wcześniejsze żelazne (stalowe) kotwy rzeźb.
Odrębnym problemem konserwatorskim jest ponowne ustawienie i zakotwienie elementów rzeźbiarskich attyki. Istniejący obecnie system skręcanych z płaskowników obejm i wsporników nie spełnia wystarczająco dobrze swojej funkcji. Stalowe płaskowniki i łączące je śrubunki poprowadzono w sposób zbyt widoczny na przedniej części rzeźb, a elementy wystawione na warunki atmosferyczne korodują. Niezbędne jest wykonanie nowego systemu wzmocnień stabilizujących rzeźby.
Detal kamienny
Elewacja frontowa Kamienicy Korniakta-Królewskiej wzniesiona została z tradycyjnych materiałów budowlanych – kamienia oraz cegły i pokryta tynkiem. Stwierdzono, że niemal cały detal kamienny obecny w fasadzie wykonano z drobnoziarnistego wapienia o lokalnym pochodzeniu – portal i kroksztyny balkonu w parterze, obramienia okienne wraz z naczółkami drugiej i trzeciej kondygnacji, gzymsy, hermy i poszczególne rzeźby w zwieńczeniu attyki. Są to jednocześnie partie najstarsze, pochodzące z XVI i XVII w. Elementy dodane w późniejszym okresie takie jak balkon (koniec XVIII w.) i cokół (początek XX w.) wykonano z jasnożółtego piaskowca.
Wszystkie detale wykonane z kamienia i znajdujące się w obrębie parteru zostały wtórnie, kilkukrotnie pomalowane na kolor czarny. W wyższych partiach elewacji część kamiennych obramień i naczółków, a nawet część rzeźbionych detali attyki zostało pokrytych szlichtą cementową („przecierką”). Równolegle kamień podlega naturalnym procesom niszczącym – wietrzeniu i erozji powodowanej przez obecność wody. Celem prac konserwatorskich powinno być oczyszczenie kamienia z nawarstwień, lokalne wzmocnienie, podklejenie partii odspojonych i uzupełnienie ubytków formy, a także modernizacja obróbek blacharskich, które mają istotny wpływ na stan zachowania kamienia w wielu miejscach elewacji.
Szczególnym zabiegiem konserwatorskim będzie przywrócenie pierwotnego (to jest sprzed połowy XIX w.) kształtu otworów okiennych drugiego piętra. Listwowe, profilowane obramienia oraz rozety znajdujące się u nasad obramień zostały zwężone w celu pomieszczenia większych stolarek okiennych. Zmiana wpłynęła negatywnie na wzajemne proporcje elementów obramienia i w ten sposób na estetykę całej historycznej elewacji.
Tynki boniowane
Stan zachowania partii boniowanych jest zły – cała ich powierzchnia wymaga przeprowadzenia gruntownych prac konserwatorskich. Krytycznie ważną czynnością w tym kontekście będzie dokładne sprawdzenie – po ustawieniu rusztowań fasadowych – adhezji i kohezji wypraw tynkarskich. Zakres dalszych prac powinien obejmować usunięcie zidentyfikowanych warstw tynków zerodowanych i odspojonych od podłoża, usunięcie wtórnych szlicht cementowych, lokalnych wypełnień i całych partii rekonstruowanych z zaprawy cementowej. Do rekonstrukcji tynków proponuje się zastosować zaprawy wapienne, a do malowania farby krzemianowe.
Balkon
W szczególnie złym stanie technicznym jest balkon u nasady pierwszego piętra – kamienne płyty podestu i osadzona w nich kuta balustrada. W trakcie oględzin stwierdzono, że zarówno balustrada jak i podest balkonu są obluzowane w wyniku erozji kamienia i korozji żelaza w miejscu osadzenia prętów. Wtórna pokrywa podestu wykonana z blachy ocynkowanej uniemożliwia inspekcję powierzchni płyt kamiennych, ale zniszczenia obserwowane na profilowanej czołowej krawędzi bloków oraz od spodu świadczą o wieloletniej ekspozycji na niszczące czynniki atmosferyczne.
