Zamek w Olesku - II etap prac przy wieży bramnej
Zamek w Olesku zajmuje ważne miejsce w historii Polski jako miejsce narodzin Jana III Sobieskiego, który przyszedł tu na świat 17 sierpnia 1629 roku. Najstarsze wzmianki o Olesku pochodzą z 1366 roku, a po odbiciu grodu z rąk litewskich przez Kazimierza Wielkiego został on włączony do Królestwa Polskiego. Z niewielką przerwą w latach 1388–1438 pozostawał w rękach rodów polskich i ruskich, między innymi Kamienieckich, Daniłowiczów oraz Żółkiewskich.
Wielokrotne najazdy tureckie i kozackie doprowadziły do znacznych zniszczeń, co w drugiej połowie XVII wieku skłoniło Jana III Sobieskiego do podjęcia odbudowy zamku. Po jego śmierci Olesko przeszło w posiadanie hetmana Stanisława Rzewuskiego, a jego dalsze losy odzwierciedlały burzliwą historię regionu.
Skutki kolejnych konfliktów były widoczne także w XX wieku. W czasie I wojny światowej w zamku stacjonowały wojska rosyjskie, które doprowadziły do dewastacji wnętrz. W okresie międzywojennym podjęto pierwsze prace konserwatorskie, przerwane przez sowiecką inwazję na ziemie polskie. Po II wojnie światowej zamek znalazł się pod opieką Lwowskiej Galerii Sztuki, a jego wnętrza wypełniły dzieła sztuki ocalone dzięki wieloletniej działalności Borysa Woźnickiego, dyrektora Lwowskiej Galerii Obrazów w latach 1962–2012. Jednym z najważniejszych eksponatów pozostaje obraz Martino Altomontego „Bitwa pod Wiedniem”, odrestaurowany przez polskich konserwatorów w latach 2007–2011.
Pomimo podejmowanych w przeszłości działań ochronnych stan zachowania zamku pozostaje poważnym problemem. W 2025 roku zakończono konserwację manierystycznego kamiennego kartusza nad bramą wejściową, jednak postępująca degradacja tynków, kamiennych obramień okiennych oraz gzymsu dachowego prowadzi do dalszej utraty substancji zabytkowej i zagraża trwałości wcześniej wykonanych prac.
W odpowiedzi na ten stan rzeczy przygotowano projekt zgłoszony przez Fundację Fundamenty Kultury, którego celem jest realizacja drugiego etapu konserwacji wieży bramnej. Prace obejmą drugie piętro wieży i będą dotyczyć kamieniarki okiennej, tynków oraz dachu górnego piętra elewacji frontowej, a także frontowej strony kamiennej przypory bramy. Działania te mają przywrócić wieży jej walory estetyczne i historyczne oraz zabezpieczyć efekty wcześniejszych interwencji konserwatorskich, a jednocześnie pełnią funkcję edukacyjną i symboliczną, podkreślając znaczenie ochrony dziedzictwa kulturowego jako elementu budującego ciągłość historyczną i tożsamość.
Zamek w Olesku od lat pozostaje jednym z najważniejszych i najczęściej odwiedzanych zabytków regionu, dlatego naturalnymi odbiorcami projektu są mieszkańcy zachodniej Ukrainy, w tym Oleska i Lwowa, a także turyści z Ukrainy, Polski oraz innych krajów. Istotną grupę stanowią również badacze i konserwatorzy zabytków, dla których dokumentacja i wyniki przeprowadzonych prac będą cennym materiałem poznawczym i porównawczym.
