Teatr w drewnie. Dom Gołowanowa | Polonika

Architektura domu Gołowanowa

Stanisław Chomicz potraktował bryłę domu jak scenografię teatralną, w której każdy element bierze udział w przedstawieniu. Fasada nie jest płaską ścianą, lecz żywą partyturą form. Pulsuje rytmem ryzalitów, szczytów, balkonów. Układa się w sekwencję, która prowadzi wzrok od ziemi ku niebu. Centralny ganek z oculusem przypomina kurtynę uniesioną przed rozpoczęciem spektaklu, stanowi próg między codziennością ulicy a intymnością wnętrza. Sam akt wejścia zostaje tutaj przekształcony w gest teatralny, inicjację, w moment przejścia ze sfery zewnętrznej do prywatnej.

Namiotowy dach wieńczący imitację wieży staje się pierwszoplanowym aktorem tej architektonicznej sceny. Sylweta wieży wyciąga spojrzenie ku górze, przyciąga i hipnotyzuje, a smukła iglica wyciąga całą kompozycję ku górze. Ornamentyka snycerska podkreśla kontury, rzeźbi cienie, rytmizuje przestrzeń. W świetle słońca koronkowe ażury migoczą, zmieniając nastrój domu zależnie od pory dnia, tak jak światło w teatrze wywołuje emocjonalny efekt.

Na elewacjach nie znajdziemy typowych motywów folklorystycznych, takich jak słoneczne rozety czy schemat drzewa życia. Architekt świadomie z nich rezygnuje, jakby chciał odciąć się od literalnych odniesień do tradycji ludowej. Zamiast tego pojawiają się subtelne, niemal filigranowe formy geometryczno-roślinne, wycinane w deskach tak, by przypominały koronkę lub misterną metaloplastykę. Dzięki temu drewniany dom nabiera lekkości, a ornamenty stają się nie tylko dekoracją, ale i narzędziem nadawania rytmu całej kompozycji.

Wnętrze organizuje centralny hol, przestrzeń, która umożliwia płynne poruszanie się między pokojami i zapewnia kontakt z ogrodem. To rozwiązanie zarazem praktyczne i reprezentacyjne, odpowiadające potrzebom dużej rodziny kupieckiej i jej stylowi życia.

Teatr drewnianej architektury

Nieprzypadkowo w literaturze pojawia się określenie tej budowli mianem teatru drewnianej architektury. Każdy jej szczegół odgrywa rolę, każdy detal „gra”. Kroksztyny (wsporniki) unoszą dach jak tancerze w rytmicznym podskoku, nadproża ozdobione wiciami i motywami serc pulsują ornamentem niczym muzycznym pasażem, a płot powtarzający wzór fasady, staje się echem melodii, które przenosi przedstawienie z samego domu na całą ulicę.

Dom Gołowanowa nie jest statycznym obiektem, lecz spektaklem zaklętym w drewnie, sceną, która angażuje widza i zmusza go do uczestnictwa w grze form, światła i cienia. Jest też przykładem architektury, która powstała w miejscu spotkania różnych tradycji i wrażliwości. Z jednej strony to głos epoki secesji, dla której charakterystyczne było zamiłowanie do linii giętkiej, ornamentu roślinnego i organicznych kształtów. Z drugiej widać tu konsekwencję syberyjskiej praktyki budowlanej, ukształtowanej przez klimat, materiały i doświadczenia miejscowych rzemieślników. W Tomsku drewno nie było materiałem zastępczym wobec kamienia, lecz pełnoprawnym tworzywem, w którym artyści i budowniczowie osiągali mistrzostwo. Chomicz doskonale rozumiał to dziedzictwo i potrafił je zreinterpretować w duchu nowoczesności.

Nowoczesna architektura syberyjska

Chomicz, wykształcony w kręgu petersburskim i niewątpliwie znający idee europejskiego modernizmu, przenosi je na grunt syberyjski z niezwykłą pomysłowością. Widać, że znał zachodnie wzory, ale nie traktował ich jak obowiązujących kanonów. Potrafił je przetworzyć, podporządkowując miejscowej tradycji i realiom. W jego projekcie nie ma chłodnego marmuru, nie ma stali ani szkła. Są za to deski, bale i podcienia. Nowoczesność zostaje zbudowana z drewna, ale nie jest przez to mniej ambitna. Wręcz przeciwnie! Ukazuje, że nowoczesne piękno może rodzić się z lokalnych materiałów, pod warunkiem że architekt potrafi nadać im świeżą formę i nowy sens.

Dom Gołowanowa, to dowód, że secesja nie musiała być jedynie importowanym stylem z Wiednia czy Paryża. Mogła przeobrazić się w syberyjską formę, która czerpała z europejskiej wyobraźni, ale zakorzeniała się w glebie miejscowej tradycji i surowym klimacie. To właśnie ta zdolność adaptacji, twórczej transformacji i odważnej gry między wzorami sprawiła, że dzieło Chomicza przetrwało i do dziś inspiruje jako przykład architektury niepowtarzalnej, silnie osadzonej w miejscu, a zarazem uniwersalnej w przesłaniu.

Twórczość Stanisława Chomicza

Stanisław Chomicz (ros. Станислав Викентьевич Хомич) należał do grona architektów, którzy na przełomie XIX i XX w. ukształtowali charakter Tomska jako miasta nowoczesnej architektury drewnianej. Urodzony w 1864 r. w Kijowie, wykształcenie zdobywał w Petersburgu, a od lat dziewięćdziesiątych XIX w. związał się zawodowo z Syberią. W Tomsku prowadził praktykę projektową i szybko zdobył opinię twórcy, który potrafił łączyć lokalną tradycję budowlaną z europejskimi trendami modernizmu. Jego projekty, takie jak willa kupca Gołowanowa, zwana „Domem z namiotem” („Дом с шатром”), przy ul. Krasnoarmiejskiej, dom własny przy ul. Bielinskiego oraz szereg innych rezydencji i kamienic, wyróżniają się niezwykłą fantazją formalną i bogactwem snycerskich detali.

Architekt stworzył język form, który na trwałe wpisał się w pejzaż Tomska, czyniąc go jednym z najważniejszych ośrodków rosyjskiej architektury drewnianej początku XX w.

Dzieje Domu Gołowanowa

Historia Domu Gołowanowa od samego początku wpisuje się w  trudną historię miasta. Powstał jako rezydencja kupca Gieorgija Michajłowicza Gołowanowa – człowieka, który wyszedł z chłopskiego środowiska, a dzięki przedsiębiorczości i odwadze dorobił się fortuny, osiągając status kupca pierwszej gildii i honorowego obywatela Tomska. Jego dom był nie tylko przestrzenią życia rodzinnego, lecz także manifestacją sukcesu. W salonach z pewnością rozbrzmiewała muzyka, w biurze podejmowano decyzje o interesach opiewających na setki tysięcy rubli.

Rewolucja 1917 r. zmieniła wszystko. Rezydencja z symbolu powodzenia przekształciła się w przestrzeń instytucjonalną, gdzie piękno i prywatność ustąpiły miejsca funkcjom społecznym. Najpierw ulokowano tu sanatorium dla dzieci z chorobami psychicznymi, później dom dziecka dla ewakuowanych w czasie wojny, a od lat sześćdziesiątych – szkołę medyczną.

Z biegiem dekad snycerskie detale blakły, elewacje pokrywały się nowymi warstwami farby, a kolejne przeróbki wpisywały w strukturę domu nowe, często brutalne potrzeby użytkowników. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX w., gdy budynek przekazano Rosyjsko-Niemieckiemu Centrum Kultury, odzyskał on część dawnego prestiżu i znów stał się miejscem spotkań, muzyki, języka i pamięci.

Każdy z etapów tej historii zostawił swój znak w architekturze. Obdrapane boazerie i starcia farby, przemalowane okna, rekonstruowane detale, ale też legendy o tajnym pokoju pełnym kosztowności, które rodzina miała ukryć przed bolszewikami, czy o duchu brodatego gospodarza, który podobno wciąż pojawia się w wieżowym oknie, to palimpsest (warstwowe nakładanie się zjawisk, gdzie ślady przeszłości są widoczne pod nowymi warstwami), w którym nakładają się na siebie warstwy pamięci – rodzinnej, miejskiej, narodowej.

Dziś Dom Gołowanowa pozostaje jednym z najważniejszych zabytków w Tomsku, obecnym w przewodnikach, na pocztówkach i w projektach edukacyjnych. Na listę zabytków wpisano go w 1974 r. Jego znaczenie wykracza daleko poza lokalny kontekst. To pomnik spotkania kultur i dokument aspiracji mieszkańców miasta na skraju imperium, którzy na początku XX w. zapragnęli żyć nowocześnie i pięknie, a swoją ambicję wyrazili w delikatnej, żywej i efemerycznej materii – w drewnie.

Bartłomiej Gutowski