Orzeł Biały, wisior-zapinka ze zbiorów Luwru w Paryżu
Zanim królewski klejnot, Orzeł Biały, znalazł się wśród drogocenności koronnych w Luwrze, według osiemnastowiecznego francuskiego inwentarza, jako orzeł cesarski, wisiał na złotym łańcuszku na porcelanowym japońskim imbryku(!). Prawdopodobnie ówcześnie jego wartość ani znaczenie nie były znane i docenione.
Kolekcja diamentów koronnych we Francji
Z francuską kolekcją Diamentów Koronnych, założoną w 1532 r. przez króla Franciszka I, wzbogacaną przez kolejnych władców i przekazywaną ich następcom, historia nie obeszła się łaskawie. Zbiór uniknął rozgrabienia podczas Rewolucji Francuskiej, natomiast w 1887 r. rząd III Republiki Francuskiej zdecydował się spieniężyć klejnoty królewskie, gromadzone przez francuskich monarchów. Precjoza zostały oficjalnie zlicytowane, jako symboliczne zerwanie z monarchistyczną przeszłością kraju. Dziedzictwo narodowe o ogromnej wartości historycznej, artystycznej i materialnej zostało sprzedane w ciągu dziesięciu dni. Łącznie było to ponad 77 000 wyrobów jubilerskich, kamieni szlachetnych i pereł.
Klejnot Orzeł Biały
Niewielką część najbardziej cennych obiektów przekazano do Luwru. Obecnie w muzeum znajdują się 23 klejnoty z kolekcji Diamentów Koronnych, eksponowane w Galerii Apollina. Wśród nich jest wspaniały okaz siedemnastowiecznego jubilerstwa – Orzeł Biały: 9,2 × 7,7 cm (wys. × szer.), emaliowane złoto, granat hessonit, 149 rubinów, szmaragd, perła. Skradziony w 1830 r., powrócił Luwru dwa lata później, gdzie możemy go podziwiać do dziś.
Klejnot, o funkcji zawieszenia (wisiora), z zaczepem umożliwiającym dołączenie do noszenia (staropolski naszyjnik z drogich kamieni, łańcuch) ma formę Polskiego Orła w formie z czasów dynastii Wazów (1587‒1668), wraz z królewskimi insygniami: zamkniętą koroną na głowie oraz berłem, fragmentem miecza i jabłkiem królewskim w szponach.
Blisko dziesięciocentymetrowy orzeł, w złotej, wysadzanej rubinami koronie, wykonany jest ze złota pokrytego białą emalią, na której czarną linią uwidocznione jest upierzenie; pióra skrzydeł i ogona zdobią rubiny. Tułów ptaka stanowi imponujący granat (rzadkiego typu hessonit) w kształcie serca, fasetowany (technika szlifu pozwalająca na uzyskanie na powierzchni kamienia ukośnie ściętych, płaskich krawędzi). Ogon orła zakończony jest perłą.
Niebieską emalią i rubinami pokryte jest jabłko królewskie, na jelcu miecza (który zaginął w czasie kradzieży w 1830 r.), umieszczono szmaragd. Na jabłku i berle widać puste zaczepy po flankujących ją niegdyś dwóch perłach. Tył klejnotu niemal w całości pokrywa biała emalia z czarnym rysunkiem piór, skrzydła zaś są na przemian emaliowane i giloszowane liniami (technika zdobnicza polegająca na grawerowaniu na powierzchni materiału skomplikowanych, powtarzalnych i geometrycznych wzorów).
Historia biżuterii z Orłem Białym
Polskie królowe z dynastii Habsburgów
Orzeł wpisuje się w tradycję noszenia klejnotów heraldycznych przez polskie królowe z dynastii Habsburgów. Cesarskie orły, podkreślające pochodzenie z tego potężnego rodu, znalazły się już wśród klejnotów obydwu Habsburżanek, Elżbiety (1526–1545) i Katarzyny (1533–1572) – żon Zygmunta Augusta. Najstarsze obecnie przedstawienie biżuterii z polskim Orłem Białym znamy z portretu pierwszej żony Zygmunta III, Anny Austriaczki (1573–1598) z końca XVI w. oraz z obrazu jego drugiej żony, Konstancji Austriaczki (1588–1631). Na jednym z nich widać nawet dwa heraldyczne klejnoty – głowę królowej zdobi diadem z orłem, a pierś zawieszenie z orłem. Taka biżuteria miała niewątpliwą wymowę symboliczną i propagandową, przedstawiając królewską małżonkę w nowej roli polskiej monarchini.
Polskie królowe z dynastii Wazów
Zwyczaj był kontynuowany przez żony monarchów drugiego pokolenia Wazów. Władysław IV Waza po raz pierwszy ożenił się w 1637 r. z Cecylią Renatą (1611–1644) Habsburg, cesarską córką i bliską kuzynką. Po siedmiu latach małżeństwa i urodzeniu trojga potomstwa królowa zmarła po wydaniu na świat ostatniego z nich. Na portrecie Cecylii Renaty z kolekcji Bayerische Staatsgemäldesammlungen w Monachium, namalowanym prawdopodobnie tuż po ślubie z królem, widzimy na piersiach królowej klejnot w formie wazowskiego orła.
Władysław po raz drugi ożenił się z Marią (1611–1667), księżniczką z bocznej, francuskiej linii (Gonzaga de Nevers) znamienitego, książęcego, włoskiego rodu Gonzagów. Przybrała ona imię Ludwika, gdyż w Polsce imię Maria było zwyczajowo zarezerwowane dla Matki Bożej. W 1645 r. w Wersalu zawarła małżeństwo per procura z Władysławem IV. Ludwika Maria, poślubiając władcę Rzeczypospolitej, wniosła w posagu znaczny majątek, którego częścią mogła dysponować osobiście. Król zaciągnął u żony pożyczkę na astronomiczną wówczas sumę 660 000 złotych polskich. Kontrakt zabezpieczono, a Francuzka wzięła w zastaw niemal cały majątek władcy, łącznie z wyposażeniem królewskich pałaców.
W chwili ślubu król był schorowanym, z trudem poruszającym się pięćdziesięciolatkiem, toteż królowa zaledwie po dwóch latach została wdową. W maju 1649 r. Ludwika Maria ponownie wyszła za mąż, za brata Władysława IV, Jana Kazimierza. Chociaż ślub z bratową miał wielu przeciwników, to pozwalał uniknąć kosztów i negocjacji dyplomatycznych związanych z monarszym ożenkiem. Nie trzeba też było kłopotać się pilną spłatą pożyczki zaciągniętej przez Władysława IV u żony. Być może orzeł już wtedy znalazł się wśród zastawionych przedmiotów.
Pozostaje wciąż zagadką do kogo należał orzeł. Wspomniane klejnoty nie były częścią klejnotów koronnych, stanowiły raczej prywatną własność królowych. Mogły je dziedziczyć lub darowywać. Orzeł z Luwru mógł należeć do Cecylii Renaty, pierwszej żony Władysława IV, po której odziedziczyła go druga żona, Ludwika Maria Gonzaga, lub do Ludwiki Marii jako prezent czy też zamówienie związane z jej małżeństwem z królem Polski. Mógł to być również prezent lub zakup dokonany przez drugiego królewskiego męża, Jana Kazimierza.
Klejnot w opisach inwentarzowych i na portretach
Biżuterię królowych z motywem heraldycznym znamy dzięki portretom oraz opisom w inwentarzach. W spisie wyprawy ślubnej księżniczki Anny Katarzyny Konstancji (1619–1651), najmłodszej córki Zygmunta III Wazy i Konstancji Austriaczki, zaślubionej w 1642 r. Filipowi Wilhelmowi Wittelsbachowi, palatynowi Renu, znajdujemy cztery zawieszenia i dwie pary zausznic z wizerunkiem orła. Niemniej jedynym zachowanym klejnotem heraldycznym pozostaje ten z kolekcji Luwru. Do paryskiego muzeum mógł trafić wraz ze spadkiem po Ludwice Marii, który odziedziczyła jej siostra, a następnie siostrzenica, lub z Janem Kazimierzem, który po abdykacji (1668) wyjechał do Francji, gdzie otrzymał dobra kościelne (m.in.. słynne opactwo Saint-Germain-des-Prés). Były monarcha zmarł w Nevers w 1672 r. w otoczeniu przybranej rodziny (wraz z Ludwiką Marią adoptowali Annę Henriettę Wittelsbach, 1648–1723, siostrzenicę królowej; dwoje dzieci z małżeństwa z Ludwiką Marią zmarło w niemowlęctwie). Majątek Jana Kazimierza został zlicytowany przez spadkobierczynie. Przedmioty po polskim królu około 1669 r. weszły do liczącej około 800 okazów kolekcji Ludwika XIV.
Klejnot Orzeł Biały wg Jana Matejki
Z Orłem Białym z Luwru wiąże się jeszcze jeden trwały, wizualny ślad w naszej kulturze. Dziewiętnastowieczni polscy badacze sugerowali, że orzeł może pochodzić z czasów Jagiellonów. We Francji miał się znaleźć dzięki królowi Henrykowi Walezemu, zabrany ze skarbca koronnego lub wykonany we Francji (jako pamiątka rządów w Polsce). Ta informacja wraz z ilustracją pozwoliła Janowi Matejce, malarzowi znanemu z ogromnej pieczołowitości w odtwarzaniu realiów epok w swoich historycznych obrazach, na umieszczenie klejnotu na piersi Henryka Walezego w swoim Poczcie królów Polskich (1891).
Elżbieta Pachała-Czechowska
