Maczek Memorial Breda
29 października 1944 r. 1 (Polska) Dywizja Pancerna (formacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie) gen. Stanisława Maczka – zwana przez Niemców „Czarnymi Diabłami” – wyzwoliła holenderską Bredę. Był to ważny węzeł komunikacyjny, zamieniony przez wroga w bastion na drodze do delty Mozy, Renu i Skaldy. Po związaniu walką trzech niemieckich dywizji Polacy sprawnie pobili przeciwnika poza miastem, ratując je i jego ludność przed stratami i zniszczeniem. Następnie w Bredzie spędzili zimę, nawiązując serdeczne więzi z mieszkańcami. Efektem tego było m.in. osiedlenie się tamże kilkuset polskich żołnierzy po wojnie.
Upamiętnienie wyzwolenia Bredy przez żołnierzy gen. Stanisława Maczka
W święto zakończenia Wielkiej Wojny (1914‒1918) i w polskie Święto Niepodległości, 11 listopada 1944 r., specjalną uchwałą rady miejskiej Bredy, nadano honorowe obywatelstwo miasta wszystkim żołnierzom 1 Dywizji gen. Maczka.
Od tamtej pory można spotkać się z opinią, że Breda, to najbardziej polskie miasto w Holandii. Dowodem jest różnorodność i wielość form uczczenia zasług Polaków. Jednym z nich była w latach siedemdziesiątych XX w. oddolna inicjatywa trojga holenderskich pasjonatów historii utworzenia prywatnego muzeum. Podczas jednej z wizyt w Bredzie gen. Stanisław Maczek nadał mu swoje imię. W 1981 r. założono opiekującą się nim fundację Muzeum Breda-Polen 1939‒1945. Szybki rozwój muzeum nastąpił po 1997 r. wraz z przeniesieniem siedziby z prywatnego mieszkania do jednego z budynków dawnych koszar.
Maczek Memorial Breda – początki
W Bredzie i jej pobliżu znajdują się trzy Polskie Cmentarze Honorowe. Największy z nich i zarazem największy polski cmentarz wojenny w Holandii mieści się przy ul. Ettensebaan. Tu, zgodnie ze swoim życzeniem, spoczął – wśród 161 polskich żołnierzy 1 Dywizji Pancernej – jej dowódca, gen. Stanisław Maczek.
Ponieważ w 2017 r. zlikwidowano muzeum, w pobliżu nekropolii w roku 2021 otwarto Maczek Memorial Breda.
Za budowę nowej siedziby odpowiadała Fundacja Breda-Polen 1939‒1945, przy wsparciu władz miasta Bredy i prowincji Brabancja Północna oraz VFonds (holenderskiego Krajowego Funduszu na rzecz Pokoju, Wolności i Demokracji), a także Fundacji Memoriał Generała Maczka, Fundacji Muzeum Generała Maczka i Stowarzyszenia Rodzin 1 Polskiej Dywizji Pancernej. Na zewnątrz budynku przyciąga uwagę dwudziestometrowa ściana z „graficznego betonu”, na której umieszczono zdjęcia wyzwolenia Bredy.
Muzeum zostało otwarte 24 października 2021 (w 77. rocznicę wyzwolenia Bredy) przy udziale rodzin maczkowców i m.in. ambasadora RP w Holandii, burmistrza Bredy, dyrektora Muzeum Historii Polski, prezesa Memoriału Maczka w Bredzie i Dowódcy Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych oraz mieszkańców Bredy.
Maczek Memorial Breda – ekspozycja
Główny element wystawy stałej tworzy zrealizowana przez Muzeum Historii Polski interaktywna ściana multimedialna (wymiary 3 x 9 m, największa taka instalacja w Holandii) w trzech wersjach językowych (niderlandzkiej, polskiej i angielskiej). Jej dużą część wypełniono mapą Europy. Instalacja w sposób przystępny dla zachodniego odbiorcy opowiada skomplikowaną historię Polski i Polaków w czasie drugiej wojny światowej.
W muzeum znajduje się ekspozycja gromadzonych przez dekady historycznych pamiątek, w tym oryginalny mundur gen. Maczka podarowany przez jego dzieci. W obiekcie mieści się też kino, Centrum Informacji i Dokumentacji oraz Sala Refleksji, w której umieszczono personalia żołnierzy pochowanych na pobliskim cmentarzu. Udostępniane są pakiety edukacyjne dla szkół podstawowych i średnich.
Wkład Muzeum Historii Polski
Fundamentem powstania Maczek Memorial Breda był międzynarodowy projekt realizowany przez Muzeum Historii Polski we współpracy z Fundacją Breda-Polen 1939‒1945. W jego ramach powstała mobilna wystawa Generał Stanisław Maczek i jego żołnierze (2019, prezentowana m.in. w Bredzie i Warszawie), która jest dostępna na interaktywnej ścianie multimedialnej w Bredzie. Składa się z animacji o losach sześciu żołnierzy 1 Dywizji Pancernej – gen. Stanisława Maczka, Jana Buli, Stanisława Dancewicza, Władysława Kohutnickiego, Kazimierza Matejczyka i Ludwika Staszka – od wybuchu wojny do jej zakończenia. Wspólnym mianownikiem ich losów jest Breda. W mieście lub w jego okolicach osiedli po wojnie bądź - jak gen. Maczek – znaleźli miejsce wiecznego spoczynku.
Pomysł budowy upamiętnienia zrodził się podczas tworzenia tej wystawy. Przyjęto go entuzjastycznie podczas obchodów 75 rocznicy wyzwolenia Bredy (2019), w obecności Prezydenta RP Andrzeja Dudy. Jednym z inicjatorów był Frans Ruczynski, przewodniczący Fundacji Muzeum Generała Maczka, syn maczkowca. Powstanie Maczek Memorial Breda nie byłoby bowiem możliwe bez udziału dzieci i wnuków wyzwolonych i wyzwolicieli.
Piotr Goltz
