Polonika w przestrzeni miejskiej Charkowa | Polonika

W odróżnieniu od ludności w obrębie historycznych granic I Rzeczypospolitej i podległej w carskiej Rosji różnorakim restrykcjom Polacy zamieszkali na wschód od nich cieszyli się większą swobodą. Mieli możliwość względnie nieskrępowanej działalności zawodowej, tworzenia pomyślnych warunków życia swoich rodzin, zaspokajania potrzeb duchowych i religijnych. W efekcie, dynamicznemu rozwojowi choćby właśnie Charkowa w XIX i na początku XX w. towarzyszył wzrost liczebny społeczności polskiej, której przedstawiciele odgrywali istotną rolę w życiu miasta.

Upamiętnienie Polaków w przestrzeni miejskiej Charkowa podzielić można na dwie grupy: pierwsza jest formą komemoracji czasowej obecności osób w ten czy inny sposób zasłużonych dla miasta, druga to polscy mieszkańcy miasta, którzy swoją pracą przyczynili się do tego, by świat zwykłych Charkowian stał się wygodniejszy, bezpieczniejszy i piękniejszy.

Tablica pamiątkowa Seweryna Potockiego

W czerwcu 2010 r. została odsłonięta tablica (autor: Ołeksandr Ridnyj) ku czci Seweryna Potockiego (1762–1829), krajczego wielkiego koronnego, posła na Sejm Wielki, brata podróżnika i pisarza Jana (1761–1815), autora „Rękopisu znalezionego w Saragossie”. Po upadku Rzeczypospolitej Seweryn Potocki był jednym z założycieli Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego (1804).

Na tablicy widnieje napis (w językach polskim i ukraińskim):

Pierwszemu kuratorowi / Charkowskiego Okręgu / Oświatowego, / wybitnemu działaczowi /
państwowemu i społecznemu, / synowi polskiego narodu, / honorowemu członkowi /
Charkowskiego Uniwersitetu / Imperatorskiego / Sewerynowi Potockiemu (1762‒1829)

Upamiętnienie zostało umieszczone na gmachu biblioteki obecnego Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Karazina (ul. Uniwersytecka 23). Tablica powstała przy wsparciu Konsulatu Generalnego RP w Charkowie, a uroczyste odsłonięcie odbyło się w ramach obchodów 15. rocznicy odnowienia działalności polskiej placówki dyplomatycznej w Charkowie.

Tablica poświęcona pobytowi Adama Mickiewicza w Charkowie

W 200. rocznicę urodzin Adama Mickiewicza (1798–1855), 23 grudnia 1998 r., na historycznym gmachu Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego (ul. Uniwersytecka 16, ob. siedziba Ukraińskiej Akademii Inżynieryjno-Pedagogicznej), umieszczono upamiętnienie (autor: Feliks Betlejemski) pobytu Mickiewicza w mieście i jego spotkania z Petro Hułak-Artemowskim (1790–1865), ukraińskim poetą doby romantyzmu, tłumaczem (m.in. utworów Mickiewicza) i uczonym (rektorem uniwersytetu charkowskiego, 1841–1849).

Na tablicy pamiątkowej znajdują się portrety obu literatów oraz tekst, w językach polskim i ukraińskim:

Na pamiątkę spotkania / w grudniu 1825 roku / w Charkowie.

Tablicę sfinansowano ze środków polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Tablica ku czci Józefa Piłsudskiego

W listopadzie 2016 r., na elewacji gmachu historycznego Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego została odsłonięta tablica (autor: Ołeksandr Ridnyj) ku czci Józefa Piłsudskiego (1867–1935) – jednego z twórców odrodzonej w 1918 r. państwowości polskiej, który w latach 1885–1886 studiował medycynę na uniwersytecie charkowskim.

Na tablicy widnieje półreliefowa głowa Piłsudskiego (notabene, ze znacznie późniejszego okresu życia) oraz dwujęzyczny, polski i ukraiński tekst, w brzmieniu:

W latach 1885‒1886 na Uniwersytecie / Charkowskim studiował wybitny polski / działacz państwowy,
pierwszy przywódca / II Rzeczypospolitej, / Marszałek / Józef Piłsudski (1867‒1935) / Charków, 2016.11.11

W uroczystości uczestniczył ówczesny ambasador RP w Kijowie, Jan Piekło.

Upamiętnienie Henryka Siemiradzkiego

Absolwentem Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego (wydziału matematyczno-przyrodniczego) był Henryk Siemiradzki (1843–1902), uznany malarz, reprezentant akademizmu. W charkowskim okresie swego życia (1847–1864) rozpoczął edukację artystyczną u tutejszego malarza, Dmytro Bezperczngo (1825–1913). Związki Siemiradzkiego z Charkowem upamiętnia tablica (autor: Ołeksandr Ridnyj), którą umieszczono w 2015 r. na gmachu biblioteki obecnego Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Karazina (ul. Uniwersytecka 13). Reliefowemu popiersiu artysty towarzyszy tekst w języku rosyjskim (dominującym w tym czasie w Charkowie), który w tłumaczeniu na język polski brzmi:

Henrich Ippolitowicz Siemiradzki / (Henryk Hektor Siemiradzki 12/24/10.1843, / Nowobiełgorod, gubernia charkowska ‒ 23.08.1902, Strzałków, gubernia piotrkowska) / ‒ kandydat Cesarskiego Uniwersytetu / Charkowskiego, akademik i profesor / Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych, / akademik sztuki Berlina, Rzymu, Sztokholmu, Turynu, / członek korespondent Francuskiej Akademii / Sztuk Pięknych.

Popiersie Konstantego Gorskiego

Jednym z czołowych przedstawicieli charkowskiej Polonii (w latach 1890‒1919) był Konstanty Gorski (1859‒1924), absolwent warszawskiego Instytutu Muzycznego i konserwatorium petersburskiego, wybitny kompozytor, skrzypek-wirtuoz, dyrygent i współzałożyciel Towarzystwa Kulturalnego „Dom Polski”. W 150. rocznicę jego urodzin odsłonięte zostało popiersie artysty (autorstwa Ołeksandra Porożniuka). Rzeźbę umieszczono w niszy, w prawej nawie kościoła katedralnego pw. Wniebowzięcia NMP diecezji charkowsko-zaporoskiej (ul. Gogola 4). Uroczystość odbyła się w ramach obchodów zainicjowanych przez polską placówkę konsularną w Charkowie.

Tablice pamiątkowe fotografika Afreda Fedeckiego

Alfred Lucjan Fedecki (1857‒1902) to pochodzący z Żytomierza, a wykształcony w Wiedniu, jeden z najznakomitszych fotografików Ukrainy przełomu XIX i XX w. Jako pierwszy na ziemiach imperium rosyjskiego zorganizował w grudniu 1896 r. w Charkowie publiczny pokaz kinematograficzny. Jego zdjęcia wciąż cieszą się uznaniem jako udokumentowanie przeszłości Charkowa, gdzie tworzył kilkanaście ostatnich lat życia (1886–1902) i w którym spoczął po śmierci.

W przestrzeni miejskiej funkcjonują dwie tablice upamiętniające znakomitego fotografika. Pierwsza (autor: Ołeksandr Ridnyj) została odsłonięta w 2010 r. na budynku filharmonii (ul. Rymarska 21). Widnieje na niej rosyjskojęzyczny napis (w tłumaczeniu na jęz. polski): W tym budynku / 2 grudnia 1896 roku / fotograf A. K. Fedecki / zorganizował pierwszy / publiczny pokaz filmowy.

Uroczystość odbyła się w ramach Międzynarodowego Festiwalu Filmów Krótkometrażowych „Charkowskie bzy”, a upamiętnienie odsłonili francuscy aktorzy, Pierre Richard (1934–) i honorowa rezydent festiwalu, Mylène Demongeot (1935–2022), przewodnicząca festiwalowego jury. Natomiast w maju 2013 r. odsłonięto kolejną tablicę ku pamięci Fedeckiego na budynku, w którym mieściło się jego atelier fotograficzne (ul. Sumska 3). Ukraińskojęzyczny tekst upamiętnienia informuje (w przekładzie na jęz. polski): W tym budynku mieszkał i pracował / Alfred Konstantynowicz Fedecki / (1857–1902) / ‒ znany fotografik, / autor / pierwszego filmu dokumentalnego / Imperium Rosyjskiego. Wśród inicjatorów tego upamiętnienia był konsulat polski w Charkowie.

Upamiętnienie lekarza i społecznika Władysława Frankowskiego

W 2018 r., na fasadzie siedziby Towarzystwa Medycznego (ul. Maksymilianiwska 11), zawisła tablica (autor: Katib Mamedow) czcząca zasługi Władysława Frankowskiego (1816 lub 1819–1895). Był to jeden z najbardziej znanych Polaków w historii Charkowa, wybitny lekarz, filantrop, działacz społeczny, honorowy obywatel miasta, w którym mieszkał w latach 1840–1895.

Na tablicy, której powstanie wsparł polski konsulat w Charkowie, umieszczono płaskorzeźbione popiersie lekarza w otoczeniu małych pacjentów oraz dwujęzyczny, polski i ukraiński, tekst:

Władysław Frankowski / (1819–1895) / lekarz, filantrop, Polak, / inicjator powstania
szpitala dziecięcego (1878), / Honorowy obywatel Charkowa (1892) / Wdzięczni Rodacy

Tablica pamiątkowa Mikołaja Michała Giedroycia

W 2007 r., w przestrzeni miejskiej Charkowa upamiętniono Mikołaja Michała Giedroycia (1853–1933) wywodzącego się ze zrusyfikowanej gałęzi arystokratycznego rodu Giedroyciów, rzeźbiarza, mecenasa i muzealnika. Na początku XX stulecia Mikołaj Giedroyć organizował życie muzealne w Donbasie i południowych regionach Ukrainy (podówczas w składzie imperium rosyjskiego). Był inspiratorem powstania m.in. muzeów sztuki w Mariupolu, Chersoniu i Mikołajowie.

Upamiętnienie w formie płaskorzeźby z profilem Giedroycia (autorka: Inna Makushina) i poniżej umieszczonej tablicy znajduje się na budynku, w którym w latach dwudziestych XX w. mieścił się Gubernialny Komitet ds. Ochrony Sztuki i Starożytności, miejsce pracy Mikołaja Giedroycia (ul. Uniwersytecka 16). Na tablicy widnieje trójjęzyczny (ukraińsko-litewsko-polski) tekstem, który w polskiej wersji brzmi:

W tym budynku / w latach 1919‒1932 / pracował / działacz społeczny i mecenas, / założyciel grupy /
Muzeów Sztuk / Pięknych na południu Ukrainy ‒ / Mikola Michał ksiązę[!] Giedroyć/Giedraitis

W ceremonii odsłonięcia wziął udział ówczesny ambasador RP, w Kijowie, Jacek Kluczkowski.

Upamiętnienie wydarzeń historycznych

W ramach obchodów 20. rocznicy działalności polskiej placówki konsularnej w Charkowie, w 2015 r. została odsłonięta tablica (autor: Katib Mamedow) upamiętniająca funkcjonowanie w tym mieście w okresie międzywojennym (1924–1937) polskiej placówki konsularnej. Na płycie, poniżej herbu Rzeczypospolitej widnieje tekst w językach polskim i ukraińskim:

W tym budynku, / w latach 1924‒1934 mieścił się Konsulat / Generalny / a w latach 1934‒1937 /
Konsulat Rzeczypospolitej / Polskiej w Charkowie. / Ostatnim Konsulem / był w latach 1936‒1937 /
Tadeusz Brzeziński, / ojciec wybitnego / amerykańskiego polityka / polskiego pochodzenia /
Zbigniewa Brzezińskiego.

Tablica została umieszczona na historycznej siedzibie konsulatu (ul. Maksymilianiwska 15). W uroczystości wziął udział ówczesny ambasador RP w Kijowie, Henryk Litwin.

Z kolei, w listopadzie 2008 r. odbyła się uroczystość odsłonięcia na budynku byłego Charkowskiego Zarządu Obwodowego NKWD (ob. gmach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Obwodzie Charkowskim, ul. Myronosycka 2) tablicy upamiętniającej oficerów Wojska Polskiego – ofiar zbrodni katyńskiej. Na płycie widnieje tekst w językach polskim i ukraińskim:

W tym miejscu / mieścił się Zarząd Obwodowy NKWD / i jego więzienie wewnętrzne /
Wiosną 1940 roku na mocy decyzji / najwyższych władz Związku Sowieckiego / NKWD zamordowało tu /
3809 oficerów Wojska Polskiego / z obozu w Starobielsku / oraz ok. 500 obywateli polskich /
przywiezionych z innych więzień NKWD / Cześć ich pamięci / Rodziny z Polski i naród ukraiński / 2008

W odsłonięciu tablicy uczestniczyła oficjalna delegacja na czele z ówczesnym marszałkiem Sejmu, Bronisławem Komorowskim oraz przedstawiciele Federacji Rodzin Katyńskich, a wśród nich Andrzej Wajda (1926–2016), syn rozstrzelanego w Charkowie kpt. Jakuba Wajdy (1900–1940).

Nie można też zapomnieć, że wraz z rozpoczęciem w lutym 2022 r. pełnoskalowej fazy rosyjskiej agresji przeciw Ukrainie położony w pobliżu granicy Charków znajduje się pod stałym moskiewskim ostrzałem, a co za tym idzie polonikom tym grozi zniszczenie.

Lubow Żwanko