Kościół parafialny pw. Trójcy Świętej w Czernawczycach na Białorusi
Położona w rejonie brzeskim wieś Czernawczyce (biał. Чарнаўчыцы) notowana była już w XV w., jej rozkwit jednak rozpoczął się ponad sto lat później, kiedy dobra stały się własnością wojewody wileńskiego, Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” (1549‒1616). W rękach rodu pozostawały do końca wieku XVIII, kiedy to majątek przeszedł w ręce rodziny Grabowskich i ich własnością pozostawał do drugiej wojny światowej.
Fundacja kościoła
Pierwsza, najprawdopodobniej drewniana, świątynia czernawczycka wzniesiona została po erygowaniu parafii Trójcy Świętej w 1421 r. Obecny, murowany kościół był powtórnie fundowany w 1585 r. przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotkę”, jako wotum za narodziny córki Elżbiety. Obiekt został najpewniej zbudowany w latach 1600‒1603, być może przez warsztat muratora Andrysa. Dalsze prace w kościele, m.in. sztukatorska, tzw. lubelska, dekoracja sklepień, powstała być może w latach 1616‒1636 z fundacji syna Mikołaja Krzysztofa – kasztelana wileńskiego Albrychta Władysława Radziwiłła (1589‒1636). W 1661 r. świątynię pw. Trójcy Świętej i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny konsekrował biskup smoleński i nominat wileński Jerzy Białłozor (ok. 1622‒1665).
Najwcześniejsze zachowane archiwalia nie zawierają niestety opisów kościoła, pierwszy zachowany odnajdujemy w akcie wizytacji biskupiej z roku 1732. Wówczas w świątyni mieściło się pięć snycerskich ołtarzy, w ołtarzu w kaplicy umieszczony był obraz Matki Boskiej w srebrnej sukience z licznymi wotami – określany jako stary i cenny (veterem et praeciosam). W kościele znajdowała się również dużych rozmiarów rzeźbiarska grupa Ukrzyżowania z Marią i św. Janem Ewangelistą, umieszczona zapewne na belce tęczowej.
Późniejsze losy świątyni
W 1867 r. władze carskie skasowały parafię czernawczycką, a kościół został zamknięty. W 1869 r. budynek zamieniono na cerkiew prawosławną – zainstalowano ikonostas i inne elementy wyposażenia cerkiewnego oraz przebudowano kaplicę. Po wybuchu pierwszej wojny światowej część wyposażenia kościelnego, wraz z otoczonym kultem obrazem Matki Boskiej, została wywieziona do Rosji, przedmioty te nigdy nie powróciły do Czernawczyc.
Kościół został rewindykowany w 1919 r. i w tymże roku reerygowano parafię. Odzyskany gmach znajdował się w bardzo złym stanie i wymagał gruntownego remontu. Zdołano wykonać jedynie niezbędne prace, kompleksowej renowacji budowli nie udało się przeprowadzić z braku funduszy. W okresie drugiej wojny światowej i później świątynia była nieprzerwanie czynna. Po roku 2000 przeprowadzono gruntowne remonty, dzięki którym kościół odzyskał dawny blask.
Architektura w typie „lubelskim”
Kościół w Czernawczycach jest zbudowany z otynkowanej cegły w stylu gotycko-renesansowym. Prosta jednonawowa bryła kościoła z węższym, dosyć głębokim prezbiterium ujętym zakrystiami i płytkimi, tworzącymi pseudotransept kaplicami, wzniesiona jest na planie krzyża. Oszkarpowany (wzmocniony filarami) korpus wzbogacono w narożniku między prezbiterium a zakrystią kolistą basztą mieszczącą klatkę schodową. Surowa elewacja frontowa zwieńczona została wysokim szczytem ożywionym prostokątnymi i kolistymi płycinami. Taki plan, a także bezwieżowa fasada, charakterystyczne są dla kręgu tzw. architektury lubelskiej końca XVI i początku XVII w.
Kościół czernawczycki można powiązać z innymi fundacjami Radziwiłła „Sierotki”, np. świątyniami w Mirze czy św. Anny w Białej (Radziwiłłowskiej, dziś Podlaskiej) i stąd jego autorstwo można łączyć z osobą pracującego w Białej muratora Andrysa. Warto zwrócić uwagę na charakterystyczną sztukatorską, tzw. lubelską, dekorację sklepienia w formie sieci utworzonej z ozdobnych listew z motywem stylizowanych liści, tworzących koła, ośmioboki i gwiazdy z niewielkimi zwornikami w kształcie rozet, heraldycznych orłów i monogramów IHS.
Architektura kościoła w Czernawczycach wpisuje się dobrze w nurt murowanej architektury sakralnej powstającej na przełomie wieków XVI/XVII. Interesująca jest też wolnostojąca murowana dzwonnica wzniesiona równocześnie z kościołem.
Ocalone zabytkowe wyposażenie
Tak jak architektura świątyni czernawczyckiej przetrwała niemal niezmieniona, tak w związku z wymianą wyposażenia na potrzeby cerkwi, zachowały się bardzo nieliczne elementy jej wystroju. Najcenniejszym obiektem, pochodzącym zapewne z pierwotnego wyposażenia kościoła jest rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego umieszczona obecnie w prowizorycznym ołtarzu głównym. Naturalnej wielkości, barokowa, utrzymana w tradycji późnogotyckiej figura powstała w pierwszej połowie XVII w. Stanowiła część Grupy Ukrzyżowania zapewne umieszczonej pierwotnie na belce tęczowej.
Obecnie kościół zdobi kilka barokowych rzeźb z pierwszej połowy XVIII w., należących pierwotnie do wystroju innych świątyń regionu: poważnie uszkodzona klęcząca figura św. Dominika, przywieziona z kościoła w Wysokiem Litewskim, a także podobnie datowane rzeźby zakonnika franciszkańskiego i św. Michała Archanioła, przed rokiem 1993 zostały umieszczone w niszach na elewacji kościoła. Silne zniszczenia i bardzo przeciętna klasa artystyczna tych rzeźb wskazują raczej na autorstwo miejscowych twórców, nie pozwalając na wiązanie ich z żadnym większym ośrodkiem.
W kościelnej zakrystii przechowywane są dwa interesujące obiekty. Pierwszym jest barokowa łódka na kadzidło, wykonana przez złotnika Jana Christiana Bröllmanna (1675‒po 1732), czynnego w Toruniu w latach 1700‒1732, ozdobiona repusowanymi (technika zdobienia polegająca na wybijaniu na zimno wgłębień z jednej strony blachy, co po drugiej stronie daje wypukły wzór) główkami aniołków oraz bukietami kwiatów. Drugim zaś czerwony ornat z bokami uszytymi ze złotolitego, czyli wykonanego z jedwabiu z użyciem złotej, metalowej nici, dwustronnego pasa kontuszowego, wykonanego w wytwórni Leona Madżarskiego (ok. 1740‒1811) w Słucku (czynnej 1780‒1807), z charakterystycznymi „krzaczkami”, czyli symetrycznymi kompozycjami kwiatowymi dekorującymi ozdobne zakończenia pasa. Są one tym bardziej cenne, że na tym terenie zachowało się bardzo niewiele zabytkowych naczyń i szat liturgicznych.
Katarzyna Kolendo-Korczak
