Kościół Jezuitów pw. śś. Piotra i Pawła we Lwowie
Pierwszym jezuitą, jaki pojawił się we Lwowie w 1584 r., był ks. Jakub Wujek (1541–1597), autor przekładu Biblii na język polski, sprowadzony do miasta przez abp. Jana Dymitra Solikowskiego (1539–1603). Początkowo (1592) jezuici zbudowali drewnianą kapliczkę, a kolejną w 1610 r. Szybko jednak podjęto starania o budowę murowanej świątyni wraz z kolegium. Rezydencja jezuicka uzyskała (1607) status kolegium i rozpoczęto prowadzenie szkoły, która stała się słynna w całym województwie ruskim i była licznie dotowana przez szlachtę i magnaterię.
„Fabryka” kościoła
Proces budowy i wyposażenia kościoła, czyli w języku staropolskim „fabryka”, rozpoczął się w 1610 r., kiedy anonimowy architekt zakonny przygotował pierwsze plany świątyni, a budowa ruszyła w lipcu. Przerwano ją, ponieważ nie wykupiono wszystkich niezbędnych działek pod budowę. W 1614 r. wznowiono ją, aby położyć fundamenty i wyprowadzić mury na wysokość trzech metrów, a następnie ponownie przerwano.
W 1620 r. przybył do Lwowa architekt Giacomo Briano SJ (ok. 1589–1649), który przygotował serię nowych projektów świątyni. Budowę, która trwała wolno i długo, ukończono w 1634 r. pokryciem kościoła dachem. W latach 1636–1637 prowadzono prace wykończeniowe – tynkowano elewacje, a wnętrze uzyskało dekorację sztukatorską oraz malarską.
Wyposażanie kościoła w ołtarze i niezbędne przedmioty wspomagała szlachta i magnateria, m.in. Wąplewscy, który ufundowali jeden z ołtarzy bocznych. Pod koniec XVII w. świątynią w sposób szczególny opiekowali się Jabłonowscy – hetman wielki koronny Stanisław Jan Jabłonowski (1634–1702) ufundował ołtarz i antependium (ozdobna osłona zakrywająca przednią część mensy ołtarza) oraz ornat. Jego żona Marianna z Kazanowskich (1643–1687) podarowała bieliznę liturgiczną z drogich materiałów. Ich syn, wojewoda ruski Jan Stanisław Jabłonowski (1669–1731), przekazał fundusze na ukończenie wieży przy prezbiterium, wystawił też nowy ołtarz boczny.
Kościół Jezuitów stał się także w XVIII w. mauzoleum rodowym Jabłonowskich, którzy w środkowym przęśle lewej nawy bocznej zaaranżowali kaplicę z epitafiami rodzinnymi. Wnętrze świątyni było scenerią dla rozbudowanych egzekwiów po śmierci zarówno Marianny, jak i hetmana Jabłonowskiego.
Modernizacja wnętrza w XVIII stuleciu
W kościele często urządzano uroczystości, które zyskiwały bogatą oprawę artystyczną. Oprócz wspomnianych pogrzebów były to także: obchody kanonizacji św. Stanisława Kostki i św. Alojzego Gonzagi (1727), wprowadzenie relikwii św. Benedykta przekazanych do kościoła przez koniuszynę koronną Mariannę z Zamoyskich Dzieduszycką (1738) i umieszczenie ich w specjalnie do tego celu zbudowanej kaplicy.
Te wydarzenia, a także chęć dorównania bernardynom, którzy w latach trzydziestych XVIII w. prowadzili zakrojoną na szeroką skalę modernizację wnętrza swej siedemnastowiecznej świątyni, doprowadziły do zmian wystroju również u jezuitów. Prace rozpoczęto od sprowadzenia z Brna sławnego malarza Franciszka (Franza) Ecksteina (ok. 1689–1741), który w latach 1738–1740 wykonał freski w nawie głównej i prezbiterium kościoła. Po jego śmierci prace kontynuował jego syn, Sebastian Eckstein (ok. 1711–po 1757), który odpowiadał za polichromie nad chórem muzycznym, w nawach bocznych i na sklepieniach empor. Kompozycje umieszczone w iluzjonistycznej architekturze przedstawiają świętych jezuickich oraz sceny biblijne.
W 1744 r. wojewoda kijowski Franciszek Salezy Potocki (1700–1772) ufundował nowy ołtarz główny, jako wotum za urodzenie syna Ludwika. Nie wiadomo, kto był autorem projektu architektonicznego, ani kto wykonał ponadnaturalnej wielkości rzeźby świętych jezuickich i aniołów. Ukończoną strukturę uroczyście poświęcono w 1747 r. Obecny obraz w głównym ołtarzu przedstawiający Ukrzyżowanie jest autorstwa Carla Fruwirtha (1810–1878) i został sprowadzony z Wiednia w 1839 r. Natomiast tabernakulum według projektu krakowskiego architekta Franciszka Mączyńskiego (1874–1947) wykonał w 1912 r. lwowski złotnik Walenty Jakóbiak (1864–po 1950).
Od 1750 aż do roku 1759 wykonano osiem nowych ołtarzy bocznych, które fundowały różne osoby. Nie są znani autorzy nastaw, ale odznaczają się one efektowną, wyjątkową techniką – zarówno struktury, jak i drewniane rzeźby zostały obite blachą miedzianą, a dekoracja ornamentalna została wprost ukształtowana z takiej blachy i pozłocona. Powody takiej oryginalnej i niewystępującej nigdzie indziej techniki są owiane tajemnicą. Ornamentalne konfesjonały wykonali rzeźbiarze Josef Still i Johann Nepomucen Bechert.
Detale XX-wieczne
Pomimo kasaty zakonu jezuitów (1772) kościół przetrwał wiek XIX w dobrym stanie, kilkakrotnie remontowany. Wprowadzane w tym czasie i w pierwszej połowie XX w. zmiany dobrze korespondowały ze stylem budowli i jej wnętrza.
W 1844 r. sprowadzono z Blanska na Morawach neorenesansową, żelazną ambonę, pod koniec XIX w. rzeźbiarz Feliks Pawliński (ok. 1854–1896) wykonał do nisz w fasadzie neobarokowe figury świętych: Andrzeja Boboli, Stanisława Kostki, Ignacego Loyoli i Franciszka Ksawerego. W 1912 r. na pierwszym filarze w nawie głównej zawieszono tablicę pamiątkową poświęconą ks. Piotrowi Skardze, autorstwa wybitnej lwowskiej rzeźbiarki Luny Drexlerówny (1882–1933), a w 1925 r. warszawska firma Łopieńskich zrealizowała żyrandole według projektu lwowskiego architekta Bronisława Wiktora (1886–1961). Wiktor zaprojektował także poręcze przy schodach przed wejściem do kościoła, oznaczone jego sygnaturą.
Wielka renowacja
Po 1945 r. kościół zamknięto i umieszczono w nim magazyn książek i czasopism. W grudniu 2011 r. otwarto w nim cerkiew garnizonową Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. Od tego momentu trwały prace inwentaryzacyjne, zabezpieczające, a następnie rozpoczęła się wielka konserwacja fresków w prezbiterium i nawie głównej prowadzona przez zespół polsko-ukraiński pod kierunkiem dr. Pawła Bolińskiego z krakowskiej ASP, przy wsparciu finansowym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytutu Polonika oraz parafii garnizonowej. Obecnie ten sam zespół pracuje nad konserwacją ołtarza głównego i fresków na ścianach bocznych prezbiterium.
