Epitafium kardynała Jana Kazimierza Denhoffa w zakrystii kościoła San Carlo alle Quattro Fontane
W XVII w. rozpowszechnione były w kościołach Rzymu marmurowe płyty komemoratywne. Charakterystyczne dla takich dzieł było użycie elementów iluzjonistycznych. Tworzyły one wrażenie wielowymiarowych kompozycji. Płyta upamiętniająca kardynała Jana Kazimierza Denhoffa uważana jest za jeden z lepszych przykładów.
Krótki biogram Jana Kazimierza Denhoffa
Jan Kazimierz Denhoff (1649‒1697) urodził się w Warszawie. Był synem podkomorzego wielkiego koronnego Teodora Denhoffa (zm. 1684) i Katarzyny Franciszki von Bessen (1626‒po 1673). Ojciec był dworzaninem królewskim, dlatego rodzicami chrzestnymi dziecka zostali sam król Jan II Kazimierz Waza (1609‒1672) i królowa Ludwika Maria Gonzaga (1611‒1667). Mały Denhoff otrzymał imiona właśnie po królu.
Rodzina Denhoffów była spolonizowaną gałęzią inflanckiego, niemieckiego rodu szlacheckiego. Młody Jan Kazimierz kształcił się w kolegiach jezuickich w Reszlu, Pułtusku i Warszawie, a następnie obrał ścieżkę kariery kościelnej. Już w 1666 r. król Jan II Kazimierz mianował go opatem komendatoryjnym (wskazywanym przez władcę) klasztoru cystersów w Mogile pod Krakowem. W latach 1670‒1674 kontynuował studia we Francji, a potem przez rok przebywał w Rzymie. Był zapalonym bibliofilem, kolekcjonował książki (o czym najlepiej świadczy inwentarz pośmiertny jego biblioteki). Wydawał dzieła teologiczne, najbardziej znany był przekład „Drogi do życia pobożnego” autorstwa św. Franciszka Salezego (pierwsze wydanie tłumaczenia Denhoffa w Krakowie 1679 r., następnie do 1793 r. wydano dalszych siedem wznowień).
Polski rezydent w Rzymie
W 1682 r. Jan Kazimierz Denhoff został mianowany stałym polskim rezydentem w Rzymie, jako wysłannik króla Jana III Sobieskiego (1629‒1696) do spraw ligi antytureckiej. Po wiktorii wiedeńskiej (1683) Denhoff w imieniu polskiego monarchy wręczył papieżowi Innocentemu XI list oraz zdobyczny turecki sztandar (z uwagi na zielony kolor mylnie utożsamiony z chorągwią Mahometa) i wygłosił okolicznościowe przemówienie 29 września 1683 r. (wydane drukiem w kilku językach).
W 1686 r. Jan Kazimierz Denhoff otrzymał godność kardynała prezbitera, a jego kościołem tytularnym była bazylika San Giovanni a Porta Latina. Na krótko przed śmiercią był kamerlingiem (1695‒1696, zarządca dóbr doczesnych) Kolegium Kardynalskiego.
Zmarł w Rzymie 20 czerwca 1697 r.
Kościół San Carlo alle Quattro Fontane
Kościół Trynitarzy znajduje się w narożniku ulic alle Quattro Fontane i al Quirinane, na wzgórzu kwirynalskim. Został wzniesiony w latach 1634‒1644 przez Francesca Borrominiego (1599‒1667), który był obok Gianlorenzo Berniniego (1598‒1680) najwybitniejszym architektem działającym w Wiecznym Mieście w XVII w.
Świątynia znana jest przede wszystkim ze swojej niezwykle plastycznej fasady o płynących i swobodnie falujących gzymsach, będących jednym z symboli Rzymu. Borromini zaprojektował niemniej efektowne wnętrze. Jest ono założone na rzucie elipsy z dostawionymi po bokach półeliptycznymi aneksami prezbiterium, apsydek ołtarzowych i przedsionka z wnętrzem. Całość nakryta jest przenikającym się sferycznym sklepieniem udekorowanym geometrycznymi kasetonami.
Epitafium kardynała Denhoffa
Kardynał Denhoff szczególną sympatią i opieką darzył zakon trynitarzy, który w 1685 r. sprowadził do Rzeczypospolitej i osiedlił we Lwowie. Z tego względu zakonnicy postanowili uczcić kardynała płytą epitafijną. Ufundowali ją po roku 1699 z własnych środków i wmurowali w posadzkę w nawie kościoła San Carlo alle Quattro Fontane, przed głównym ołtarzem. W późniejszym czasie została ona przeniesiona do zakrystii za prezbiterium, gdzie znajduje się do dzisiaj. Niestety nie jest znany jej autor.
Płyta epitafijna jest stosunkowo duża. Mierzy 2,83 m szerokości i 2,59 m wysokości, została wykonana z wielobarwnych marmurów. Ma kształt poziomego prostokąta zbliżonego do kwadratu, centralną część zajmuje rozbudowany herb własny Denhoffa, pod kapeluszem kardynalskim otoczonym chwostami. Obramienie herbu jest wykonane z zielonego, żyłkowanego marmuru, jego wnętrze ‒ z różowego, a sama tarcza herbowa o żółtym obramieniu jest czerwona w polu, z brązową głową dzika o białym kle. Z kolei kapelusz kardynalski i chwosty są czerwone. Poniżej widnieje zarys sarkofagu z różowego, żyłkowanego marmuru, wsparty na postumentach z żółtego kamienia. Na froncie sarkofagu znajduje się dużych rozmiarów tablica inskrypcyjna z białego marmuru sławiąca życie i przymioty kardynała. Po bokach stoją dwie pełnopostaciowe personifikacje z białego marmuru i czarnym, zatartym rytem konturów, oparte o sarkofag. Po prawej stronie Wiara (Fides) trzyma pochodnię i wspiera się na położonej na wieku sarkofagu księdze z napisem „Bibl[ia] Sacra”. Po lewej Miłosierdzie (Caritas) karmi dziecko trzymane na rękach. Tło wykonano z ciemnoszarych płyt kamienia.
Płyta epitafijna kardynała Jana Kazimierza Denhoffa należy do dużej grupy szeroko rozpowszechnionych w XVII w. marmurowych płyt komemoratywnych (upamiętniających), które można licznie spotkać w kościołach Rzymu. Wcześniej podobnymi zostali uczczeni kardynał Jerzy Radziwiłł i biskup Hieronim Rozrażewski (obaj w jezuickiej świątyni Il Gesù). Pod koniec XVII w. charakterystyczne dla takich dzieł było użycie elementów iluzjonistycznych, tworzących wrażenie wielowymiarowych kompozycji. Za jeden z lepszych przykładów uważa się właśnie płytę Denhoffa.
Dwie personifikacje umieszczone na płycie stanowią powtórzenie bardzo popularnych w środowisku rzymskim rozwiązań zaproponowanych przez Gian Lorenza Berniniego w nagrobku papieża Urbana VIII (1568‒1644, rządy: 1623‒1643) w bazylice watykańskiej.
Agata Dworzak
