Dom zdrojowy wg projektu Mariana Lalewicza | Polonika

W miejscowości, zwanej przed pierwszą wojną światową „salonem Sankt Petersburga”, wybudowano wiele drewnianych willi w stylu ruskim. Bardzo niewielka ich część zachowała się do dziś. Najpopularniejszym pensjonatem w kurorcie, aż do drugiej wojny światowej, była willa „Iren”. W okresie międzywojennym, po ustaleniu granicy estońsko-sowieckiej zgodnie z traktatem w Tartu z 1920 r., miasto stało się ośrodkiem wypoczynkowym głównie dla ludności estońskiej. Co ciekawe, w kurorcie wypoczywali także polscy wojskowi, gdyż Polskę z jej północnym, bałtyckim sąsiadem do 1939 r. łączyły bardzo dobre stosunki. Centralnym punktem Narva-Jõesuu był aż do wybuchu drugiej wojny światowej kurhaus (dom zdrojowy), zbudowany przez Mariana Lalewicza na początku XX w.

Stary dom zdrojowy

Pierwszy budynek kurhausu w Hungerburgu powstał w latach 1881–1882 na terenie należącym do burmistrza Narwy, Adolfa Friedricha Hahna (1832‒1914). Według publikacji z epoki, Hahn miał być także projektantem budynku, przy wsparciu Aleksandra Nowickiego, architekta miejskiego Narwy. Budynek muru pruskiego, z licznymi oknami wykuszowymi i centralną wieżą zegarową, był bogato zdobiony wyciętymi wzorami koronki. Architektura domu zdrojowego była eklektyczna, ale inspirowana stylem mauretańskim. Kurhaus stał się wzorem dla kolejnych drewnianych willi wznoszonych w kurorcie.

Fasada budynku była dekorowana przez mistrzów z Wołogdy, Archangielska i Murmańska. Na parterze mieściła się sala koncertowa na 300 osób, restauracja, przestrzeń dla bilardu i biblioteka, a na pierwszym piętrze – 50 pokoi hotelowych. Wokół budynku rozciągał się wspaniały ogród, w którym latem przygrywała orkiestra. Z wieży kurhausu rozciągał się wspaniały widok na morze.

Od 1898 r. dom zdrojowy należał do władz miejskich Narwy, ale spłonął w 1910 r.

Kurhaus według projektu polskiego architekta

Projekt nowego domu zdrojowego, tym razem murowanego, zamówiono już w 1910 r. u polskiego architekta związanego z Sankt Petersburgiem – Mariana Lalewicza. Budowa nie trwała długo, otwarcia dokonano w maju 1912 r. Głównym warunkiem postawionym przez miasto było, aby nowy budynek znajdował się w dawnym miejscu i był zbudowany z materiałów ognioodpornych.

Kurhaus został rozplanowany na rzucie litery H, według projektu miał się składać z dwóch piętrowych równoległych korpusów. Miały być one połączone salą koncertową. Na parterze korpusu frontowego znajdowały się m.in. pomieszczenia klubowe, restauracja i czytelnia, na piętrze zaś 60 pokoi hotelowych. W tylnym korpusie miał być umiejscowiony hotel, jednak tej części kurhausu nigdy nie zrealizowano, podobnie jak sali koncertowej. Powstała za to sala zdrojowa, która objęła dwie kondygnacje, w środkowym ryzalicie. W sali zdrojowej, z amfiladą, szklanymi drzwiami i lustrami, które przydawały jej lekkości, odbywały się bale i koncerty z udziałem nawet 700 osób.

Architektura kurhausu

Budynek otrzymał formę petersburskiego baroku pierwszej połowy XVIII w., stylu popularnego w carskiej stolicy na początku XX w., przynajmniej jeśli chodzi o elewację. Był to styl generalnie obcy twórczości Mariana Lalewicza, ale zadecydowało zdanie zleceniodawcy.

Kompozycja fasady kurhausu uzyskała formę symetryczną z parą cylindrycznych wieżyczek. Okna w pierwszej kondygnacji miały półkoliście zamknięte porte-fenêtre (wysokie okna balkonowe zabezpieczone balustradą). W drugiej kondygnacji uzyskały formę prostokątów w neobarokowych oprawach. Ryzalit zwieńczono szczytem ujętym wolutami, nad którym wznosił się wysoki, krążynowy (sferyczny) dach z latarnią. Pozostałą część budynku nakrywały mansardowe dachy z lukarnami. Na wieżyczkach narożnych umocowano dzwonowate hełmy.

Dom zdrojowy był bardzo ważną instytucją w mieście; samych tylko kelnerów było tutaj zatrudnionych 25-30. Z kolei Hungerburg uzyskał status wysoko uczęszczanego uzdrowiska – w 1913 r. miasto liczące 2,5 tysiąca mieszkańców przyjmowało rocznie 14 tysięcy gości.

Budynek kurhausu był także wykorzystywany w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy Narva-Jõesuu weszła w skład Estonii. Ponownie stał się centrum życia towarzyskiego, wokół którego koncentrowała się znaczna część letnich wydarzeń towarzyskich ówczesnej Riwiery Nordyckiej.

Losy domu zdrojowego po 1945 r.

W czasie drugiej wojny światowej budynek został mocno zniszczony. W okresie okupacji sowieckiej Narva-Jõesuu stała się ważnym socjalistycznym uzdrowiskiem, głównie dla mieszkańców Leningradu i Moskwy. W Estońskiej SRS jedynie część kurhausu blisko plaży została odnowiona, umieszczono w niej centrum kultury, stację telefoniczną, pocztę, bibliotekę i inne obiekty użyteczności publicznej. Na pierwszym piętrze znalazły się mieszkania komunalne. Pod koniec lat pięćdziesiątych zastąpiono je salą taneczną i przestrzeniami klubowymi.

Pod koniec istnienia Związku Sowieckiego, w 1987 r. rozpoczął się remont domu zdrojowego, który przerwano po kilku latach, już w niepodległej Estonii. Obecnie budynek stoi pusty, bez opieki, choć formalnie wpisany jest na listę dziedzictwa narodowego Estonii i znajduje się pod ochroną.

Tomasz Otocki

Składam serdeczne podziękowanie Aleksandrowi Opieńce, przewodnikowi z Narva-Jõesuu, za wskazanie źródeł estońsko- i rosyjskojęzycznych oraz prof. dr hab. Małgorzacie Omilanowskiej, autorce publikacji o Marianie Lalewiczu, z której zaczerpnąłem szczegóły dotyczące architektury kurhausu.