Kamienica własna Floriana Wyganowskiego w Rydze | Polonika

Historia kamienicy

Działkę przy ówczesnej ulicy Wygonowej 2 (niem. Weidendamm, ros. Выгонная дамба) Florian Wyganowski wykupił od baronowej von Manteuffel między rokiem 1892 a 1893. Nie wiadomo, czy jakiekolwiek budynki znajdowały się w tym miejscu wcześniej. Nowy właściciel mógł zatem kontynuować już rozpoczętą budowę lub ewentualnie wkomponować zastane zabudowania w zupełnie nowy projekt. Kwestii tej nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć, gdyż teczki z dokumentacją nieruchomości (przechowywanej w Łotewskim Archiwum Historycznym) nie udało się dotąd odnaleźć. O czasie zakończenia prac informuje zaś metalowa chorągiewka z datą 1893, znajdująca się ponad centralnym ryzalitem fasady. Ponadto o szlacheckim pochodzeniu właściciela zaświadcza wpisany w szczyt prawego ryzalitu herb rodowy – Łodzia.

Poczynając od 1893 r., kamienica służyła Florianowi Wyganowskiemu, który urodził się w 1854 r. w Kotrze koło Skidla (ob. Białoruś). W 1872 r. podjął studia inżynieryjne na Politechnice Ryskiej, a po uzyskaniu dyplomu rozpoczął działalność na polu architektury. Jedną z wcześniejszych dużych realizacji inżyniera był kościół rzymskokatolicki w Viļace. Właścicielowi domu przy Wygonowej 2 budynek służył zarówno za mieszkanie, jak i miejsce pracy. W kolejnych latach działało tu bowiem biuro techniczne Wyganowskiego; część lokali była również wynajmowana. Przeglądając ówczesną prasę, napotykamy przykładowo na reklamę sklepu Wein-Lager Jaeger & Co., który w 1898 r. mieścił się pod tym właśnie adresem.

Prężnie rozwijające się biuro architekta dość nagle zakończyło działalność. Trudno tu wskazać dokładną datę, ale już około 1909 r. znikło ono z oficjalnych zestawień. Fakt ten ma zapewne związek ze śmiercią ojca Wyganowskiego oraz powrotem inżyniera do rodzinnego majątku, którym zarządzał zapewne do końca życia. Między rokiem 1911 a 1912 kamienica przy Wygonowej została ostatecznie sprzedana fabrykanckiej rodzinie Pohle. Samego Wyganowskiego w Kotrze zastała wojna, a ostatnie wzmianki na jego temat pochodzą z ok. 1915 r. Natomiast z opublikowanego w 1921 r. nekrologu jego córki Zofii dowiadujemy się, że w tym czasie Florian już nie żył.

Siedziba i wizytówka przedsiębiorstwa

Florian Wyganowski wzniósł w Rydze kilka kamienic, m.in. przy obecnych ulicach: Emīlijas Benjamiņas 7A, Timoteja 1, Jeruzalemes 5 czy Brīvības 206. Na ich tle jego dom własny zdecydowanie wyróżnia się bogactwem zastosowanych form. Uwagę zwraca kompozycja fasady: rozczłonkowana gęsto ustawionymi oknami, zdynamizowana poprzez wprowadzenie lekko wysuniętych ryzalitów o różnej szerokości, z efektownymi balkonami wspartymi o potężne, profilowane kroksztyny (elementy podtrzymujące). Owa asymetria oraz zróżnicowanie stopnia wysunięcia poszczególnych partii budynku decydują o jego wyrazistym, przestrzennym charakterze. Z opisanymi zabiegami kompozycyjnymi doskonale współgra wykorzystany do opracowania lica oraz detali materiał. Charakterystyczną cechą projektów Wyganowskiego jest stosowanie nietynkowanej cegły w przynajmniej dwóch wariantach kolorystycznych. Owe barwne zestawienia służyły architektowi m.in. do podkreślania podziałów czy opracowywania fryzów i obramień okiennych.

Podobieństwo opisanych form do tych występujących w innych realizacjach Wyganowskiego (zwłaszcza sakralnych) nie było przypadkowe. Kamienica była bowiem wizytówką przedsiębiorstwa oraz prezentacją możliwości biura w zakresie projektowania architektury o zbliżonej estetyce. Florian Wyganowski oferował swoim klientom usługi kompleksowe. Od projektów i kosztorysów, przez wykonanie prac i nadzór nad nimi, aż po dostarczenie wszelkich materiałów. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na zachowaną na klatce schodowej kamienicy posadzkę. Identyczną odnajdziemy bowiem w kościele pw. św. Franciszka w Rydze (również projektu Wyganowskiego). Prawdopodobnie posadzki tego rodzaju były jednym z wielu produktów oferowanych przez biuro techniczne architekta.

W pracowni inż. Wyganowskiego

Źródłem informacji na temat realiów pracy w omawianym zakładzie są wspomnienia Jana Szczepkowskiego (1878‒1964). Młody artysta krakowski w 1900 r. przyjął posadę kierownika artystycznego w firmie Wyganowskiego. Swoje pierwsze wrażenia z objęcia stanowiska opisywał w następujący sposób: „zjawił się inżynier […] wysoki, szczupły, z krótko ostrzyżoną brodą. Twarz sucha, koścista, oczka małe, rozbiegane […]. Pracownia na dole z dużym piecem kuchennym, na którym w olbrzymim kotle warzył się klej, a na podłodze leżały gipsowe i klejowe formy. W drugiej dużej izbie pracownicy ubijali beton w gipsowych negatywach. Zrobiło mi się niemiło. «W jakim materiale wykonują panowie części architektoniczne i rzeźby?» – zapytałem. «Jak pan widzi, w betonie; mieszanina cementu ze żwirem, który tym prefabrykatom daje szlachetną fakturę». Nogi ugięły się pode mną. «Nie przekuwa się rzeźb w kamieniu?» – zapytałem. «Bardzo rzadko […] unikamy tych materiałów. Są za drogie dla naszych klientów»”.

Powyższa kwestia była przyczyną szybkiego rozwiązania współpracy. Szczepkowski o działalności Wyganowskiego wypowiadał się z pogardą. Pisał: „banał konwencjonalizmu dawno wyświechtanych form wymaganych przez strupieszałych szefów pracowni, dorobkiewiczów żyjących z wyzyskiwania pracujących, szefów śmierdzących brudem tandety, tanizny, hołoty pozbawionej starań twórczych”. Można łatwo zrozumieć, dlaczego praca w biurze przy ulicy Wygonowej była dla młodego absolwenta krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych tak dużym rozczarowaniem. Tym niemniej z dzisiejszej perspektywy warto na dorobek zakładu spojrzeć przychylniejszym okiem. Wyganowski prowadził bowiem niezwykle nowoczesne przedsiębiorstwo. Oferowało ono swoim klientom budynki dostosowane do ich możliwości finansowych, kompleksowo zaprojektowane i zrealizowane, wpisujące się przy tym w powszechnie obowiązujące na przełomie wieków gusta. Kamienica zlokalizowana dziś przy Pulkveža Brieža 2 jest materialnym świadectwem wykuwania się tego rodzaju metod „produkcji” architektury.

Jan M. Nowicki