Biała Waka – podwileńska rezydencja Łęskich | Polonika

Majątek Biała Waka

Biała Waka leży nad rzeką Waką po południowej stronie Gór Ponarskich (pasma wzgórz morenowych). Obejmowała wieś, folwark i majątek, a w przeszłości należała do: Radziwiłów, Oskierków, Żmijewskich, Olizarów i Łęskich. Początkowo znajdował się tu drewniany dwór Radziwiłłów. Był parterowy, dziewięcioosiowy, z dwoma gankami wejściowymi, pokryty czterospadowym dachem gontowym i nie dawał się do celów reprezentacyjnych. Zamieszkiwano w nim do czasu wystawienia pałacu przez hrabiów Łęskich.

Pałac Łęskich – architektura

Pałac został wybudowany przy stawie, w 1873 r., przez Hilarego Łęskiego (1834–1920), męża księżnej Marii Druckiej-Lubeckiej (1852–1924), według projektu nieznanego wileńskiego architekta, jako rezydencja dla nowo poślubionej małżonki. Nie został jednak ukończony.

Był to murowany budynek dwukondygnacyjny, podpiwniczony, wystawiony na nieregularnym planie zbliżonym do prostokąta. Trójkondygnacyjna, ośmioboczna wieża zakończona była krenelażem (zębatym zwieńczeniem). Budynek przykryty został spłaszczonym dachem usadowionym na wysokich strychach.

Pałac posiadał siedmioosiową część centralną i dwuosiowe prawe skrzydło z pseudoryzalitem (nieznacznie wystającym przed lico). Zrezygnowano ostatecznie ze wzniesienia symetrycznego lewego skrzydła. W części środkowej znalazł się trzyosiowy ryzalit poprzedzony płytkim portykiem, którego cztery czworograniaste filary dźwigają wąski i długi balkon. Swego czasu otaczała go balustrada przymocowana do czterech kwadratowych cokołów będących przedłużeniem filarów portyku.

Część środkowa elewacji ogrodowej również miała ryzalit zwieńczony podobnie, jak w elewacji frontowej, trójkątnym, gładkim szczytem, ale bez portyku. Z jego prawej strony zbudowano taras, a na nim postawiono parami dziesięć czworobocznych filarów podpierających balkon biegnący wzdłuż całego prawego skrzydła pałacu, otoczony podobną balustradą do tej, która znajdowała się na balkonie ponad portykiem.

Hilary Łęski, wraz z synem Włodzimierzem (1879–1941), ufundował też w pobliskich Wojdatach (Vaidotai), neobarokowy kościół pw. św. Pawła Apostoła, wystawiony w 1910 r. według projektu wileńskiego architekta Tadeusza Rostworowskiego (1960–1928).

Wnętrza pałacu Włodzimierza Łęskiego

Włodzimierz był absolwentem wileńskiego gimnazjum. Studiował w Petersburgu. Brał udział w wojnie rosyjsko-japońskiej. W Białej Wace założył fabrykę zapałek, stawy rybne i wybudował młyn. W Warszawie należał do współfundatorów Teatru Polskiego. Związek małżeński zawarł z Marią Olgą Broel-Plater (1895–1983).

Za jego czasów wygląd zewnętrzny pałacu nie zmienił się. Natomiast wnętrza z tego okresu można zobaczyć na fotografiach zamieszczonych w „Dziejach rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, które ich autor, Roman Aftanazy (1914–2004), otrzymał od żony ostatniego właściciela Białej Waki.

Największym pomieszczeniem pałacu był dwukondygnacyjny hall. Na parterze ściany w ich dolnej części wyłożone były boazerią, ponad którą, na jasnych polach o różnej powierzchni, oddzielonych od siebie drewnianymi listwami, znalazły się sztychy przedstawiające konie. Ogrzewany był przez kominek i oświetlany świecami umieszczonymi w srebrnych lichtarzach stojących na półce. Na ścianach klatki schodowej wisiały litografie przedstawiające sceny z „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska. Prawe drzwi prowadziły z hallu do biblioteki. Obok znajdował się salonik. Pozostałe pomieszczenia parterowe były pokojami mieszkalnymi.

Pokoje reprezentacyjne, w tym duży salon, znajdowały się na piętrze. Wyposażone były w meble w stylu Ludwika XV i XVI oraz lustra i szafki empirowe. Z ozdobionego sztukateriami sufitu zwisał wenecki żyrandol. Na ścianach widniały kobierce i makaty oraz obrazy. Na piętrze znajdowała się też jadalnia. W pozostałych pokojach przeważały meble empirowe oraz w stylu Ludwika Filipa (z pierwszej połowy XIX w.). Na ścianach wisiały kaszmirowe makaty i pasy słuckie oraz obrazy malarzy francuskich i angielskich. Na podłogach leżały wschodnie dywany.

W 1937 r., z powodu nieudanych inwestycji w stadninę koni i fabrykę zapałek, zadłużone dobra Łęskich zostały sprzedane na licytacji.

Biała Waka pod władzą najeźdźców

We wrześniu 1939 r., po wejściu bolszewików, Włodzimierz Łęski został pozbawiony dóbr ziemskich i majątku. W 1940 r. został aresztowany przez NKWD w Prusach Wschodnich podczas przekraczania granicy sowieckiej Litwy z Niemcami. Więziony był w Mariampolu i Kownie. Po przewiezieniu do Moskwy został skazany na pięć lat łagrów. Chory i wycieńczony według jednej wersji zmarł w Moskwie, wedle drugiej – w Samarkandzie.

W okresie okupacji niemieckiej w Białej Wace i Wojdatach, miejscowościach znanych z dużych torfowisk, funkcjonował zakład przerobu tego surowca. Niemcy uruchomili tam placówki gospodarcze, ochraniane przez wschodnie jednostki kolaboracyjne. Zarządcami cywilnymi, agronomami i inżynierami byli Belgowie i Holendrzy. Na torfowiskach pracowali Żydzi z wileńskiego getta i jeńcy sowieccy. W nocy z 21/22 marca 1944 r. na Białą Wakę uderzyła 3 Brygada Armii Krajowej por. Gracjana Froga „Szczerbca”, ale niemiecko-litewska załoga odparła atak.

Pod okupacją sowiecką w Białej Wace powstał sowchoz. Pałac został ograbiony i zdewastowany przez bolszewików. Okupanci umieścili w nim sowchozową administrację. W latach 1962–1965 w pałacu działało sowieckie technikum rolnicze. Po opuszczeniu budynku przez szkołę w połowie lat sześćdziesiątych XX w. dość szybko popadł on w ruinę. Pozostaje nią do dzisiaj, zarastając coraz bardziej krzewami i trawą.

Rzeczywistość i fotografie pałacu w Białej Wace

We wrześniu 2023 r. śmieci wewnątrz pałacu oraz pozostałości drewnianej podłogi i schodów zostały celowo podpalone. Pożar został ugaszony. Obecnie okna są zamurowane cegłami lub zabite deskami, a tabliczki w języku litewskim informują, że budowla grozi zawaleniem. Z każdy rokiem pałac znajduje się w coraz gorszym stanie.

Na stronach internetowych Archiwum Kresowego (https://archiwumkresowe.pl/) można obejrzeć liczne fotografie dawnej rezydencji w Białej Wace i jej mieszkańców oraz gości z okresu II Rzeczypospolitej. Pochodzą one z albumu rodzinnego Łęskich udostępnionego przez Jerzego Dubiela z Gorzowa Wielkopolskiego.

Tomasz Balbus

Lektura poszerzająca: Grzegorz Rąkowski, „Kresowe rezydencje. Województwo wileńskie”, Warszawa 2018.