Fill 1 Copy Created with Sketch.
© 2019 Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA

W indeksie osób prezentujemy krótkie biogramy ważnych dla kultury polskiej postaci.

b
 Braniccy Ilustracja przedstawia Franciszka Ksawerego Branickiego

Braniccy – nazwisko to noszą członkowie dwóch rodów magnackich: starszego herbu Gryf i młodszego herbu Korczak.

Gryfici wywodzili się z Małopolski ze starego możnowładczego rodu, którego najsłynniejszym i zarazem ostatnim przedstawicielem był Jan Klemens Branicki (1689–1841), fundator Pałacu Branickich w Białymstoku (obecnie siedziba Uniwersytetu Medycznego). Do tego rodu należał także Pałac Branickich na ulicy Miodowej w Warszawie (obecnie sprywatyzowany).

Braniccy herbu Korczak pochodzili najprawdopodobniej z Branicy w województwie lubelskim. Fortunę rodu zainicjował Franciszek Ksawery Branicki (1730–1819), syn  Piotra Franciszka (ok. 1708–1762), kasztelana bracławskiego. Franciszek Ksawery, hetman wielki koronny był jednym z najważniejszych członków stronnictwa prorosyjskiego, przeciwnikiem refom Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 Maja oraz współtwórcą i jednym z przywódców konfederacji targowickiej. Jego działalność polityczna przyczyniła się do pomnożenia fortuny rodu, stał się właścicielem ogromnych dóbr ziemskich na Kijowszczyźnie z centrum w Białej Cerkwii. Ufundował tam klasycystyczny pałac, kościół pw. św. Jana Chrzciciela (1816) oraz letnią rezydencję wraz z sentymentalno-romantycznym założeniem parkowym, Aleksandrią (1793–1797), nazwanym tak na cześć jego żony Aleksandry Engelhardt (1754–1838).

Małżeństwo posiadało także pałac w Petersburgu – obecnie pałac Jusupowów [Мойки р. наб., nr 94], gdyż Aleksandra, siostrzenica Grigorija Potiomkina i przypuszczalnie córka carycy Katarzyny II, otrzymała go od carycy w posagu z okazji swego ślubu z Branickim w 1781 r. W pałacu zachowały się polskie pamiątki: w Sali Rzymskiej plafon Franciszka Smuglewicza oraz polskie książki i czasopisma z licznej niegdyś kolekcji Branickich. Za swoją polityczną działalność Franciszek Ksawery Branicki w czasie insurekcji kościuszkowskiej został skazany na karę śmierci i wieczną infamię.

Braniccy mieli pięcioro dzieci: córki – Katarzynę, Elżbietę i Zofię oraz synów – Władysława i Aleksandra. Majątek białocerkiewnny odziedziczył Władysław Grzegorz (1783–1843), generał wojsk rosyjskich, senator i wielki łowczy dworu cesarskiego. Rezydował na Ukrainie w Białej Cerkwii i pałacu w Lubomlu, wzniesionym jeszcze przez jego ojca, oraz przez krótszy czas w Petersburgu w pałacu przy Newskim Prospekcie. Władysław poślubił Różę Potocką (1782–1862), córkę Szczęsnego Potockiego, polską patriotkę. Mieli siedmioro dzieci (czterech  synów i trzy córki), które zapisały się chwalebnie dla kultury polskiej, zwłaszcza poza granicami kraju. Najstarszy syn Ksawery Branicki (właś. Franciszek Ksawery, 1816–1879), działacz drugiej fali Wielkiej Emigracji, nabył Zamek Montrésor we Francji, gdzie prowadził ważny ośrodek polskiego życia kulturalnego.

Drugi syn Aleksander (1821–1877), wydalony z Imperium Rosyjskiego za popieranie powstania styczniowego, zasłynął jako uczestnik i mecenas egzotycznych wypraw przyrodniczych do Egiptu i Nubii  (1863–1864), do Algierii (1866–1867) i ponownie do Egiptu (1872–1873). Podczas wypraw zbierał eksponaty przyrodnicze i archeologiczne, które gromadził w zamku w Suchej Beskidzkiej, nabytym w 1846 r. Stworzył tam cenną bibliotekę i założył ogrody oraz oranżerię. Wyprawom Aleksandra towarzyszył jego brat Konstanty (1824–1884), przyrodnik (zyskał sławę jako ornitolog) i pionier archeologii. Inspirował wykopaliska kurhanów m.in. w rejonie mironowskim (mogiła Rozkopana w Rosawie) – jego zbiory były eksponowane w Pałacu Branickich na ul. Frascati w Warszawie. Jego pasję przyrodniczą kontynuował syn Ksawery (1864–1926), który ożeniony z Anną Potocką stał się właścicielem Wilanowa.

Najstarsza córka Władysława Grzegorza ‒ Eliza (1820–1876) poślubiła Zygmunta Krasińskiego. Jej siostra Zofia (1821–1886) wyszła za mąż za księcia rzymskiego Liwiusza III Odescalchi i zamieszkała w pałacu rodzinnym Odescalchich w Wiecznym Mieście. Prowadziła jeden z najważniejszych salonów, wspierając polskich poetów i artystów oraz zakon Zmartwychwstańców. Miała także ważną pozycję na dworze papieskim, którą wykorzystywała dla „sprawy polskiej”, m.in. przyczyniając się do założenia Kolegium Polskiego w Rzymie.

Najmłodsza córka Katarzyna (1825–1907) poślubiła Adama Józefa Potockiego, kolekcjonerka sztuki. Swe zbiory z licznych podróży przechowywała w pałacu w podkrakowskich Krzeszowicach.

Najmłodszy syn Władysława Grzegorza Władysław Michał (1826–1884) odziedziczył dobra w Białej Cerkwii, miał tytuł kamerjunkiera dworu rosyjskiego. Z małżeństwa z Marią Anielą Sapieżyną miał dwie córki, z których najstarsza Maria Róża (1863–1941) poślubiła Jerzego Fryderyka Radziwiłła, XV ordynata nieświeskiego. Ta miłośniczka sztuki, autorka portretów polskich XVI–XIX w. (1911–1913) prowadziła międzynarodowe salony w Rzymie, Paryżu i Nieświeżu, gdzie bywali przedstawiciele domów panujących, arystokracji europejskiej, artyści, intelektualiści i politycy. Wnukowie największych zdrajców Rzeczypospolitej stali się zatem filarami polskiego wychodźstwa, którzy przyczynili się do wskrzeszenia Polski i rozsławili jej imię w świecie. 

 

c
Antoni  Cierplikowski Antoine Cierplikowski (siedzący w płaszczu) podczas pobytu w Warszawie 1935 r.

Antoni Cierplikowski (Antoine de Paris) (1884–1976) – mistrz fryzjerski, prekursor francuskiej haute coiffure, twórca renomowanej, znanej na całym świecie marki kosmetycznej, przyjaciel koronowanych głów.

Urodził się w Sieradzu jako najmłodszy syn Antoniego (szewc) i Joanny z d. Majchrzak (krawcowa), miał czworo starszego rodzeństwa.

Podstaw fryzjerstwa uczył się w Łodzi w zakładzie fryzjerskim swoich krewnych, mając 11 lat. W roku 1901 wyjechał do Paryża. Całym jego majątkiem był talent, młodzieńcza pasja do zawodu i twórcza odwaga w łamaniu powszechnie przyjętych i nienaruszalnych konwencji. Te właśnie cechy zbudowały sukces Cierplikowskiego, który bardzo szybko stał się wziętym stylistą paryskich wyższych sfer i otwartych na zmiany środowisk artystycznych.

Najważniejszy w swej karierze gest wykonał w 1909 r., burząc kanon uczesania z długich włosów. Proste zdecydowane cięcie Antoine’a na linii uszu wykonane u aktorki Ève Lavallière zainicjowało słynną fryzurę à la garçonne (na chłopczycę), która stała się symbolem emancypacji kobiet i zmian w obyczajowości. Ze względu na zbieżność w czasie z rewolucją kubistyczną Polak zyskał miano Picassa fryzury, a salon który otworzył w 1912 r. przy rue Cambon, stał się przyczółkiem wszystkiego, co nowe w kwestii damskiego wizerunku.

Jego niespokojna wyobraźnia, niewyczerpana inwencja i ambicje rzeźbiarskie, rozbudzone dzięki wieloletniej przyjaźni z Xawerym Dunikowskim, owocowały oryginalnymi pomysłami rzeźb i peruk artystycznych. Był autorem gładkiej, przylegającej do głowy fryzury słynnej Joséphin Baker, która podbiła Paryż lat dwudziestych. W stylizacji Antoine’a pojawiła się na okładce prestiżowego „Vogue'a”, jako pierwsza czarnoskóra kobieta. Współpracował z teatrem, music-hallem i filmem (tworzył fryzury i kostiumy m.in. dla Cécile Sorel, Mistinguett, Alexandra Sakharoff’a, Poli Négri, Marleny Dietrich, Brigitty Helm). We współpracy z wszechstronną artystką Sarą Lipską projektował akcesoria kobiece oraz oryginalne wnętrza, sprzęty i meble utrzymane w estetyce art déco.

Wydawał ekskluzywny periodyk „Antoine Document pour la femme moderne” – organ fryzjersko-‑kosmetycznego imperium „Antoine” obejmującego w latach trzydziestych setki salonów w Europie i za oceanem. Prowadził szkołę kosmetyczno-fryzjerską kształcącą przyszłych pracowników salonów Antoine’a.

W latach trzydziestych przebywał na zmianę w Paryżu i Ameryce, a w okresie okupacji był w Hollywood, gdzie pracował między innymi dla Metro Goldwyn Mayer. Po wojnie, licząc na starannie wyszkolonych następców, zaczął częściej bywać w Polsce. W roku 1965 brał udział w uroczystym otwarciu Teatru Wielkiego w Warszawie. Dla powstającego w tym samym czasie Muzeum im. X. Dunikowskiego ofiarował pokaźną kolekcję dzieł przyjaciela i innych artystów.

Po śmierci żony Marie-Berthe Astier (1969), z którą związał się na pół wieku, opuścił Paryż i powrócił do rodzinnego Sieradza. Tutaj też zmarł i został pochowany na miejskim cmentarzu. Jego grób uwiecznia replika rzeźby X. Dunikowskiego Fatum. Na cmentarzu Passy w Paryżu pochowana zaś jest prawa ręka Antoine’a. Na sieradzkim rynku w 2015 r. stanął też pomnik mistrza Cierplikowskiego.

Imię „Antoine” używane na wzór wielkich światowych gwiazd w miejsce nazwiska w latach międzywojennych znali w Paryżu niemal wszyscy: od Maurice Chevaliera po Jeana Cocteau, a wśród jego sławnych klientek znalazły się m.in.: Mata Hari, Anna de Noailles, Sara Bernhard, Eleonor Roosevelt, księżna Windsoru i Brigitte Bardot. W ludowej Polsce jednak, odcięty żelazną kurtyną od Francji, nie do końca był zrozumiany i popadał stopniowo w zapomnienie. Na cześć jednak mistrza Antoine’a od 2009 r. organizowany jest w Sieradzu Open Hair Festiwal, poczas którego tworzy się fryzury w otwartej przestrzeni miejskiej.

Wizerunek Antoniego Cierplikowskiego skrył się w gąszczu plotek, domysłów i anegdot, które skupiają się głównie na jego bajecznej fortunie, rozlicznych ekstrawagancjach oraz towarzyskich relacjach. Trudno więc dziś w obiektywny sposób oddzielić to co jest prawdziwe, od tego co jest jedynie wdzięczną konfabulacją. Jedno jest pewne. W swoim fachu Polak nie miał sobie równych i to on spowodował, że artystyczne fryzjerstwo stało się częścią szeroko pojmowanej sztuki dekoracyjnej. Jego praca w sposób zdecydowany, wymykała się z obszaru rzemiosła, grawitując ku sztuce wyższej.

 

Ciekawostki:

  • Jako pierwszy w Europie Antoine użył w swoim zakładzie elektrycznej suszarki.
  • Jako pierwszy wprowadził do produkcji i użytku samoopalacz Orange Gelée.
  • Dzięki niemu zapanowała moda w Paryżu na kolorowe, wieczorowe peruki.
  • Nadzorował pracę 65 fryzjerów podczas koronacji angielskich władców Jerzego VI i Elżbiety II.
  • Był ekscentrykiem. Mieszkał w szklanym domu, łóżko miał ze szkła w kształcie trumny. Na jego specjalne zamówienie wyprodukowano samochód z kwadratowych elementów.
  • Był posiadaczem dwóch prywatnych samolotów (Farman 393 i Stinson Reliant), z których korzystał w podróżach.
  • Na 60-lecie pracy został odznaczony przez władze PRL Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Legią Honorową przez władze francuskie.
Michał Czajkowski

Michał Czajkowski (Czaykowski, Czayka, Mehmed Sadyk, Sadyk Pasz) (1804–1886) – pisarz, poeta i działacz niepodległościowy.

Urodził się w rodzinie podkomorzego żytomierskiego w miejscowości Halczyniec, niedaleko Berdyczowa. W 1828 r. podjął studia na Uniwersytecie Warszawskim. Uczestnik powstania listopadowego, dowodził oddziałem kozackim w pułku kawalerii Karola Różyckiego. Po upadku powstania wyemigrował do Francji. Związał się tam ze stronnictwem tzw. Hotelu Lambert, którym kierował książę Adam Czartoryski. Z jego polecenia wyjechał do Turcji, gdzie kierował Agencją Głównej Misji Wschodniej, mając za zadanie zwalczanie tam wpływów rosyjskich. Dla dawnych powstańców listopadowych zorganizował osadę położoną około stu kilometrów od Stambułu, którą nazwano Adampol, na cześć inicjatora i protektora, czyli Adama Czartoryskiego. Do dzisiaj jest to ośrodek życia polonijnego w Turcji.

W 1850 r. Czaykowski przyjął islam i pod nazwiskiem Mehemed Sadyk Effendi wstąpił do służby tureckiej. W ramach wspierania antyrosyjskich działań Turcji, po wybuchu wojny krymskiej, zorganizował oddział tzw. kozaków sułtańskich, którymi dowodził do 1879 r., kiedy to przeszedł na emeryturę. W trakcie pobytu w Turcji wiele czasu poświęcił działalności literackiej, reprezentując tzw. szkołę ukraińską polskiego romantyzmu.

Pamiątki po nim znajdują się w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, tam też przechowywany jest jego pamiętnik.

Józef  Czapski fot. Matson Photo Service

Józef Czapski (1896-1993) – malarz i pisarz, jedna z czołowych postaci z kręgu paryskiej „Kultury”, oficer kawalerii Wojska Polskiego, kawaler orderu Virtuti Militari.

Urodził się w Pradze, pochodził z osiadłej na Białorusi rodziny Hutten-Czapskich, mimo to nigdy nie używał rodowego przydomka ani hrabiowskiego tytułu. W roku akademickim 1915/1916 studiował prawo na Uniwersytecie w Piotrogrodzie. Latem 1916 r. został zmobilizowany do armii rosyjskiej, ale dzięki protekcji ojca przeszedł przeszkolenie oficerskie w elitarnym Korpusie Paziów. Wiosną 1917 r. wstąpił do 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. Był wtedy zafascynowany pacyfizmem (częściowo pod wpływem twórczości Lwa Tołstoja) i na początku 1918 r. wystąpił z pułku razem z Antonim Marylskim, przyszłym założycielem Zakładu dla Niewidomych w Laskach.

W połowie 1918 r. Czapski wyjechał do Warszawy. W październiku tego roku zapisał się do warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych,  ale niedługo później wstąpił do odtworzonego 1 Pułku Ułanów, prosząc jednocześnie o przydział niewymagający noszenia broni i zabijania. W tej sytuacji został wysłany do Piotrogrodu z zadaniem ustalenia losu zaginionych żołnierzy pułku. W trakcie tego dwumiesięcznego pobytu nad Newą nawiązał znajomości z czołowymi rosyjskimi pisarzami początku XX w., m. in. z Dmitrijem Miereżkowskim i Dmitrijem Fiłosofowem.

Po powrocie do Polski, wiosną 1919 r., po raz kolejny założył mundur – początkowo walczył z Ukraińcami w składzie załogi pociągu pancernego „Śmiały”, a z czasem wrócił do 1 Pułku Ułanów. W jego szeregach odbył wyprawę kijowską. Wojnę polsko-bolszewicką zakończył jako podporucznik kawalerii i kawaler orderu Virtuti Militari.

Po demobilizacji, jesienią 1920 r., rozpoczął studia malarskie w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem Wojciecha Weissa oraz Józefa Pankiewicza. Studiował tam do 1924 r., następnie wyjechał na kilka lat do Francji. Wraz z grupą uczniów Pankiewicza artysta był członkiem grupy Komitet Paryski, czyli tzw. kapistów – młodych malarzy związanych z Pankiewiczem, do których należał m. in. Jan Cybis.

W Paryżu kontynuował studia artystyczne, zgłębiając techniki sztuki dawnej i współczesnej.  Powrócił do Warszawy w 1931 r., gdzie brał czynny udział w życiu artystycznym, a jego prace były publikowane m.in. na łamach czasopisma „Głos Plastyków". W latach 30. tworzył głównie w konwencji kapistów – szczególnie znane są jego martwe natury, wnętrza, portrety i sceny plenerowe.

Po wybuchu II wojny światowej Czapski znów przywdział mundur jako oficer rezerwy. Pod koniec września 1939 r. pod Lwowem został wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Trafił do nadzorowanych przez NKWD więzień w Starobielsku, Pawliszczew-Borze oraz Griazowcu, jednak szczęśliwie udało mu się uniknąć rozstrzelania. We wrześniu 1941 r. został uwolniony i trafił do Armii Polskiej w ZSRR dowodzonej przez gen. Władysława Andresa. Anders zlecił wówczas Czapskiemu poszukiwanie „zaginionych” kilkunastu tysięcy polskich jeńców wojennych z kampanii wrześniowej. Bezowocne poszukiwania trwały kilka miesięcy i w 1942 r. Czapski opuścił ZSRR. Swoje przeżycia z tego okresu opisał w dwóch książkach, które z czasem weszły do kanonu polskiej literatury pamiętnikarskiej XX wieku: Wspomnienia starobielskieNa nieludzkiej ziemi.

Lata 1943-1945 Józef Czapski spędził w szeregach 2 Korpusu Polskiego, najpierw na Bliskim Wschodzie, a potem we Włoszech. Wojnę zakończył w stopniu majora, kierując Oddziałem Kultury i Prasy 2 Korpusu.

Po demobilizacji osiadł we Francji. Wraz z Jerzym Giedroyciem oraz Zofią i Zygmuntem Hertzami współtworzył Instytut Literacki i miesięcznik „Kultura”. Początkowo mieszkał w Paryżu, a w 1954 r. przeniósł się do Maisons-Laffitte, do domu-redakcji „Kultury”, gdzie spędził ostatnie 39 lat życia. Zmarł 12 stycznia 1993 r., został pochowany na cmentarzu w sąsiadującej miejscowości Le Mesnil-le-Roi.

Chociaż najbardziej znana jest jego twórczość pisarska (poza wspomnieniami z ZSRR np. Tumult i widma czy częściowo opublikowane dzienniki), Józef Czapski uważał siebie przede wszystkim za malarza. Jego obrazy są rozproszone w kolekcjach muzealnych i prywatnych, natomiast swoje archiwum i pamiątki artysta zapisał w testamencie Muzeum Narodowemu w Krakowie. (jb)

d
Ignacy Domeyko

 Ignacy Domeyko (1802–1889) – geolog, mineralog, inżynier górnictwa w Chile.

Urodził się w Niedźwiadce Wielkiej na Grodzieńszczyźnie. Do szkoły pijarów uczęszczał w Szczuczynie, a następnie w latach 1816–1822 studiował na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu Wileńskiego. Ukończył studia egzaminem magisterskim z matematyki.

Uczestniczył w podziemnej działalności patriotycznej, w 1819 r. został przyjęty do Towarzystwa Filomatów, za udział w którym został skazany przez władze carskie na dozór policyjny i zakaz wyjazdu poza granice powiatu. Po wkroczeniu wojsk powstańczych na Litwę w 1831 r. służył w korpusie gen. Dezyderego Chłapowskiego. Po nieudanej kampanii, wraz z resztkami korpusu, wycofał się do Prus Wschodnich. Po krótkim pobycie w Dreźnie wyjechał w 1832 r. wraz z Adamem Mickiewiczem do Francji. Znalazłszy się ostatecznie w Paryżu, uczęszczał na wykłady w Sorbonie i Collège de France. Podjął studia w Ècole des Mines, gdzie ukończył studia górnicze w 1837 r. i podjął pracę w Alzacji. Stamtąd wyjechał w 1838 r. do Chile, by objąć funkcję wykładowcy chemii i mineralogii w położonym na północy kraju w mieście Coquimbo.

Z Chile związał się już na resztę życia, prowadząc prace badawcze, wykładając i publikując. Po kilku latach pracy w Coquimbo, zamieszkał w 1846 r. w Santiago de Chile. Uczestniczył w reformie uniwersytetu, na którym pracował jako profesor chemii, fizyki i mineralogii. Napisał kilka podręczników, opisując w nich bogactwo mineralogiczne Chile, zgromadził też na uniwersytecie kolekcję minerałów. Zajmował się również wulkanologią i obserwacjami meteorologicznymi. Stał się organizatorem nauki chilijskiej, przekształcił Uniwersytet Chilijski w Santiago na kształt Uniwersytetu Wileńskiego. Nieprzerwanie przez 16 lat pełnił funkcję rektora zreformowanej uczelni.

Przez cały czas pobytu w Chile interesował się spawami polskimi, wspomagał rodaków przybywających tutaj. W 1884 r. odwiedził kraj rodzinny. W roku 1887 odebrał doctorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego i dalej podróżował po Europie, by w 1888 r. powrócić do Chile. Zmarł w Santiago w 1889 r. i tam został pochowany na koszt państwa.

Jego postać i dokonania zostały upamiętnione w Chile, gdzie m.in. jedno z pasm górskich nosi nazwę Cordillera de Domeyko, a jedna z miejscowości nazwę Domeyko. Szereg minerałów zostało nazwanych jego nazwiskiem. W Polsce i Mińsku na Białorusi są ulice jego imienia. Astronomowie nadali nazwę Domeyko jednej z planetoid.

 

g
Mieczysław Jan  Gębarowicz

Mieczysław Jan Gębarowicz (1893-1984)

Wybitny polski uczony – profesor historii sztuki łączący swą wiedzę z działalnością społeczną na rzecz ocalenia spuścizny polskiej we Lwowie. O jego formacji ideowej zadecydował rodzinny dom w Jarosławiu, później Buczaczu – brał udział w walkach o niepodległość Polski, był także obrońcą Lwowa w 1918 roku.

Studiował historię i historię sztuki na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie w 1920 roku został asystentem, a następnie w roku 1921 doktorem. Rok później podjął pracę w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Lwowie, gdzie od 1923 roku został kustoszem w Muzeum Lubomirskich, równocześnie zdobywając kolejne szczeble  uniwersyteckie: w 1928 roku habilitował się, a w 1936 roku otrzymał tytuł profesora. Specjalizował się w historii późnego średniowieczna i sztuki nowożytnej.

W czasie tragedii II wojny światowej stał na straży Ossolineum jako jeden z trzech dyrektorów od września do grudnia 1939 roku, w czasie okupacji niemieckiej Lwowa (1941-1944) i w czasie okupacji sowieckiej od lipca 1944 roku. Dzięki jego determinacji w 1944 roku część ossolińskich zbiorów – ok. 2,3 tys. rękopisów, wśród nich autografy dzieł Mickiewicza (w tym „Pan Tadeusz”), Słowackiego, Fredry, Reymonta, Sienkiewicza oraz 2,4 tys. polskich rysunków i rycin – trafiła do Polski w nowych granicach, stając się podstawą założenia wrocławskiego Ossolineum.

Gębarowicz pozostał świadomie we Lwowie, odrzucił stanowisko dyrektora MNK i profesury we Lwowie i Toruniu. Pracował na Uniwersytecie im. Franki we Lwowie, cały czas działając na rzecz Polski. Dzięki jego staraniom m.in. wrocławskie Ossolineum wzbogaciło się o Dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego, czyli 7 083 rękopisy, 35 565 starodruków i 107 397 druków z XIX i XX w. oraz 67 tys. książek.

W 1950 roku Gębarowicz został zwolniony z pracy na Uniwersytecie i zatrudniony jako zwykły bibliotekarz w różnych lwowskich instytucjach, a także jako młodszy, a później starszy pracownik naukowy. W 1962 roku został zmuszony do przejścia na emeryturę po wydaniu Studiów nad dziejami kultury artystycznej późnego renesansu w Polsce poświęconych sztuce lwowskiej. .W 1981 roku napisał na zamówienie Instytutu Historii PAN Autobiografię, która miała się znaleźć w tomie autobiografii najwybitniejszych polskich uczonych, a którą rok później opublikował katolicki „Znak”.

Gębarowicz zmarł we Lwowie 2 września 1984 roku.  Po jego śmierci wydano dwie wybitne prace poświęcone sztuce Lwowa i Galicji: Najstarszy ikonostas cerkwi wołoskiej we Lwowie (Wrocław, 2016) oraz Mater Misericordia – Pokrow – Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Europy (Wrocław, 1986). Został pochowany na cmentarzu Łyczkowskim.

Maksymilian Gierymski Portret Maksymiliana Gierymskiego autorstwa Aleksandra Regulskiego fot. POLONA

Maksymilian Gierymski (1846-1874) – malarz, współtwórca polskiego realistycznego malarstwa pejzażowego XIX w., przedstawiciel szkoły monachijskiej, starszy brat Aleksandra Gierymskiego.

Urodził się w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Uczeń Gimnazjum Realnego w Warszawie, rozpoczął studia w Puławach, które przerwał, by walczyć w powstaniu styczniowym. Okres ten odcisnął trwały ślad na jego psychice i późniejszej twórczości. Udało mu się uniknąć represji popowstańczych. Podjął naukę w Szkole Głównej w Warszawie i równocześnie naukę malarstwa w Klasie Rysunkowej, prawdopodobnie u Rafała Hadziewicza i Chrystiana Breslauera. Następnie uczył się u Juliusza Kossaka, za którego namową wyjechał w 1867 r. do Monachium, gdzie studiował na Akademii Sztuk Pięknych u Alexandra Strähubera i prawdopodobnie Hermana Anschütza. Na przełomie lat 1867/1868 podjął naukę w pracowni batalisty Franza Adama. Związał się z grupą polskich artystów skupionych wokół pracowni Józefa Brandta, szczególnie bliska więź połączyła go z  Adamem Chmielowskim.

W Monachium ukształtował się jako artysta – twórca głównie nastrojowych pejzaży i scen rodzajowych, których wyróżnikiem był melancholijny nastrój budowany przez grę światła, szerokie otwarte kompozycje, „przypadkowe” układy grup figuralnych. Indywidualny styl malarski szybko przyniósł mu sukces: został zauważony w 1869 r. na I Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Monachium i międzynarodowej wystawie w wiedeńskim Kunstvereinie (cesarz Franciszek Józef kupił jego pracę). W 1873 r. na Wystawie Powszechnej w Wiedniu został nagrodzony złotym medalem, a w 1874 r. przyjęty w poczet członków Akademii Sztuki w Berlinie. W kraju jego malarstwo było przyjmowane bardziej sceptycznie.

Od 1873 r. gwałtownie postępowała jego choroba płuc i przebywał głównie w miejscowościach kuracyjnych. Zmarł w 1874 r. w Bad Reichenhall, gdzie został pochowany.

Gierymski w swych pejzażach i scenach rodzajowych potrafił sugestywnie ukazać wygląd natury i żyjących wśród niej ludzi, uchwycić zjawiska atmosferyczne, jednocześnie budując w realistycznych widokach uogólniającą i emocjonalną wizję. Jego pejzaże i sceny rodzajowe z mazowieckich pól i wsi, jak: Pogrzeb mieszczanina (1868), Obóz Cyganów (1867/1868), Modlitwa Żydów w dzień szabatu (1871), Zima w małym miasteczku (1872), Wiosna w małym miasteczku (1872), ukazują monotonię przyrody, codzienność biednych chłopów, zaniedbanych prowincjonalnych miasteczek.

Indywidualną formułę scen pejzażowo-anegdotycznych przeniósł artysta na obrazy o tematyce powstańczej: Zwiad kozaków kubańskich (1868/1869), Scena powstańcza w nocy (ok. 1869), Patrol powstańczy (1872-1873), ukazując codzienne życie oddziałów insurekcyjnych, kondensując powstańcze losy.

Odrębny nurt w twórczości Gierymskiego to sceny myśliwskie utrzymane w rokokowej stylizacji kostiumowej, tzw. zopfty (od niem. der Zopf ‒ peruka): Konna kawalkada w brzezince (1868-1869), Wyjazd na polowanie (1871), Powrót z polowania (1872).

Gierymski był pierwszym polskim malarzem, który dostrzegał poetyckie piękno szarej, powszedniej rzeczywistości prowincjonalnych wsi i miasteczek, monotonnych mazowieckich pejzaży. Swe najważniejsze, najbardziej „polskie” obrazy stworzył w Monachium. Jego nastrojowa twórczość ukształtowała w dużej mierze styl polskiej kolonii malarskiej w Monachium, której artyści składali z podalpejskich krajobrazów widoki ojczyzny. (mn)

Bibliografia:

  • Maciej Masłowski, Maksymilian Gierymski i jego czasy, Warszawa 1970.
  • Halina Stępień, Malarstwo Maksymiliana Gierymskiego, Wrocław1979.
  • Ewa Micke-Broniarek, Maksymilian Gierymski, https://culture.pl/pl/tworca/maksymilian-gierymski (grudzień 2004).
Cyprian  Godebski h. Godziemba Fot.: Wikimedia, domena publiczna

Cyprian Godebski h. Godziemba (1835–1909) – rzeźbiarz

Przyszedł na świat w Méry-sur-Cher koło Burges jako syn Franciszka Ksawerego (1801-1869), powstańca listopadowego, działacza Wielkiej Emigracji.

Uczył się w Polskiej Szkole Narodowej w Batignolles, której współzałożycielem był jego ojciec. Pierwszym nauczycielem rzeźby był François Jouffroy, od którego Godebski nauczył się doskonałego warsztatu rzeźbiarza akademickiego. W 1858 r. przyjechał do Lwowa, gdyż jego ojciec został kustoszem Zakładu Naukowego im. Ossolińskich. W 1861 r. przeniósł się jednak do Wiednia dającego większe możliwości rozwoju kariery artystycznej, tam m.in. pracował dla dworu cesarskiego. Lata 1863-1870 spędził na przemian we Francji (głównie w Paryżu) oraz w Belgii – przede wszystkim w Brukseli i Halle, skąd pochodziła jego pierwsza żona Zofia, córka słynnego wiolonczelisty Adriena-François’a Servais’a.

Godebski, będąc w Warszawie (1870 i 1875), wraz z drugą żoną rzeźbiarką, Matyldą z domu Rosen Natansonową, prowadził salon skupiający tutejszą elitę intelektualno-artystyczną. Pod koniec 1875 r. powrócił na stałe do Paryża, gdzie również prowadził salon artystyczno-literacki. W 1870 r. został mianowany profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu; w 1877 r. ‒ członkiem francuskiej Akademii Narodowej, a w 1889 r. ‒ oficerem Legii Honorowej.

Zmarł w 1909 r. w Paryżu, spoczął na cmentarzu w podparyskim Montmorency w rodzinnym grobie Chwalibogów i Godebskich.

Godebski to doskonały rzeźbiarz akademicki, jego prace oparte były na rzetelnym studium natury i znajomości tradycji rzeźbiarskiej. Był znany i ceniony w Europie, wystawiał w Wiedniu, Brukseli, Paryżu, Rzymie, Antwerpii, a jego prace były wielokrotnie nagradzane. Wiele z jego dzieł zostało wykonanych z marmuru carraryskiego, w samej Carrarze artysta miał nawet swą pracownię.

Najważniejszymi realizacjami Godebskiego były pomniki w przestrzeni publicznej. Prestiżowym zleceniem był pomnik Wyzwolenia Peru (1866-1859) w Limie, na którego wykonanie wygrał międzynarodowy konkurs. Jest autorem monumentów upamiętniających wybitne postaci: Adama Mickiewicza w Warszawie (1898, zniszczony w czasie II wojny światowej, odbudowany w 1955 r.), A.F. Servaisa (1868, Halle, Belgia), Henri Vieuxtemps (Verviers, Belgia), Mikołaja Kopernika (Kraków, 1900) oraz Tarasa Szewczenki (odsłonięty w 1914 r.). Na zamówienie cesarza Franciszka Józefa stworzył całopostaciowe figury generałów Giedona Ernsta von Laudona i Franza Moritza von Lacy (1863-1864) przeznaczone do Feldherrenhalle wiedeńskiego arsenału (dziś Heeresgeschichtliches Museum). Był też autorem m.in. popiersi cara Aleksandra II, księcia Gorczakowa, Wincentego Pola i Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz popiersia słynnych muzyków dla konserwatorium w Brukseli.

Słynna jest monumentalna grupa Madone des naufragés [Madonna rozbitków] na atlantyckim przylądku Pointe du Raz w najdalej wysuniętym na zachód regionie Bretanii, zamówiona przez hrabiego de Trobriand (1901), jako pomnik miejscowych marynarzy, wzniesiony na wzór podobnych wotów na wybrzeżach Bretanii. Zasłynął ponadto jako autor rozbudowanej dekoracji rzeźbiarskiej Gmachu Inwalidów Wojennych we Lwowie (1858).

Godebski był również jednym z najważniejszych autorów pomników nagrobnych na terenie dawnej Rzeczpospolitej i obczyźnie. Stworzył m.in. nagrobki Honoraty Borzęckiej i Walerego Łozińskiego na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, Ottona Hausnera w Brodach, we Francji: Teofila Gautiera (Montmartre, 1864-1865), Hectora Berlioza (1884) oraz rodziny Gałęzowskich i Tamberlinck (1886) na cmentarzu Pere-Lachaise w Paryżu, Ludwika Mierosławskiego (Montparnasse, 1883), Constantina Guysa (Pantin, 1909).

Godebski był cenionym autorem kompozycji historycznych o tematyce mitologicznej, bądź alegorycznej, m.in. „Geniusz i siła brutalna” (1888), „Marzenie o sławie” (1894), grupa „Lubieżność i Niewinność” (1881) oraz „Amor żebrzący” (1882). Zasłynął też jako krytyk artystyczny, pisał cykl felietonów Listy o sztuce, publikowanych na łamach „Gazety Polskiej”. (MN)

 

Bibliografia:

A. Ryszkiewicz, Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, Wrocław 1971, s. 379–384.

K. Mikocka-Rachubowa, Saur Allgemeines Künstlerlexikon, t. 56, München–Leipzig 2007, s. 389–390.

J. Chrzanowska-Pieńkos, A. Pieńkos, Dzieła Godebskiego, „Spotkania z Zabytkami”, 1994, nr 6, s. 38–39.

Piotr Szubert, Cyprian Godebski, https://culture.pl/pl/tworca/cyprian-godebski (luty 2002).

Witold Gombrowicz

Witold (Marian Witold) Gombrowicz (1904–1969) – pisarz i dramaturg.

Urodził się w Małoszycach, w ziemi radomskiej. Po przeniesieniu się rodziny do Warszawy, tu chodził do szkoły; maturę uzyskał w 1922 r., a następnie studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Ukończył studia w 1927 r., uzyskując tytuł magistra prawa. Przez rok studiował w Instutite des Hautes Études Internationales w Paryżu. Zajmował się pisarstwem. Jego felietony i recenzje ukazywały się na łamach „Kuriera Porannego”. Pierwszą jego powieścią, która zyskała rozgłos, była Ferdydurke.

Uczestnicząc w pierwszym rejsie polskiego transatlantyku MS „Chrobry” do Ameryki Południowej w 1939 r., wobec groźby wybuchu wojny, postanowił zostać w Argentynie. Podejmował tam próby literackie, a od końca 1947 do połowy 1955 r. pracował w dawnej filii PKO w Buenos Aires, w Banco Polaco. Od 1950 r.  współpracował i publikował w paryskiej „Kulturze” J. Giedrojcia. Krytykowany był za kontrowersyjny sposób prezentowania problematyki tożsamości narodowej, szczególnie w powieści Trans-Atlantyk. Kolejne powieści Pornografia i Kosmos przyniosły mu wzrost jego popularności.

W roku 1963 przeniósł się z Argentyny do Europy; początkowo przebywał w Berlinie Zachodnim na stypendium Fundacji Forda, następnie w Royaumont pod Paryżem. W 1964 r. osiadł w Vence koło Nicei. Dwukrotnie (1966 i 1968) był nominowany do literackiej Nagrody Nobla. W 1966 r. otrzymał nagrodę Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego, a w roku 1967 ‒ Międzynarodową Nagrodę Wydawców Prix Formentor.

Ponieważ pisał tylko po polsku, jego dzieła zostały przetłumaczone na wiele języków, a on sam znacznie bardziej był znany poza Polską, w której dopiero po 1986 r. zaczęły się ukazywać jego prace w sposób systematyczny. Zmarł w 1969 r. w Vence.

Został upamiętniony decyzją Sejmu RP w 2004 r., który uznał ten rok Rokiem Gombrowicza w Polsce. Powstało również Muzeum im. Witolda Gombrowicza we Wsoli na Mazowszu, a w Warszawie istnieje ulica jego imienia. W Buenos Aires, na budynku, w którym mieszkał, znajduje się tablica upamiętniająca jego pobyt w Argentynie.

Artur Grottger

Artur Grottger (1837– 1867) - malarz, ilustrator, rysownik

Urodził się w Ottyniowicach jako syn powstańca listopadowego Jana Józefa Grottgera i Krystyny Blahao de Chodietow.

Wcześnie dostrzeżono jego talent artystyczny. Pierwszych lekcji rysunku udzielał mu ojciec, a w wieku 14 lat otrzymał stypendium na naukę od cesarza Franciszka Józefa. Podjął ją najpierw w pracowni lwowskiego malarza Jana Maszkowskiego, następnie w latach 1854–1854 uczył się u W. K. Stattlera i W. Łuszczkiewicza w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. W latach 1855–1858 w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych studiował u K. Blaasa, K. Mayera, K. Wurzingera, P. Geigera i Ch. Rubena.

W stolicy Austro-Węgier pozostawał do 1865 r. i był to fundamentalny okres dla jego twórczości. Początkowo sławę zdobył jako ilustrator czasopism, później jako autor cykli rysunkowych do grafik, poświęconych bieżącym wydarzeniom politycznym w kraju. Pierwszy z nich Warszawa I ukazuje krwawo stłumione demonstracje w Warszawie 1861 r.; zyskał szeroką recepcję dzięki wystawieniu w wiedeńskim Kunstvereinie w listopadzie 1861 r. Kontynuacją była seria Warszawa II z 1862 r. Następnie powstały Polonia  w 1863 r. i Lithuania w latach 1864–1866, poświęcone postaniu styczniowemu. Cykle te zdobyły międzynarodową sławę. Polonia wystawiona w listopadzie 1863 r. w wiedeńskim Kunstvereinie, została nabyta przez Węgra Jánosa Pálffy, który przekazał ją Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie, gdzie jest do dziś.

W cyklach tych Grottger przeniósł dokumentacyjne ilustracje politycznych wydarzeń w strefę symbolu, tak, iż zapisały się one w pamięci wielu pokoleń Polaków jako obrazy powstania. Sformułowały one kanon martyrologicznej ikonografii, do czego przyczyniła się także ich szeroka recepcja możliwa dzięki masowej reprodukcji w grafice. Oprócz tych cykli Grottger zasłynął też jako portrecista i malarz scen symboliczno-rodzajowych, np. Pojednanie, Pożegnanie powstańca i Powitanie powstańca. Zaangażowanie polityczne Grottgera sprawiło, iż utracił on stypendium cesarskie i powrócił do Galicji w 1865 r. Przebywał tam głównie w Krakowie i Lwowie, gdzie podczas jednego z balów poznał swą wielką miłość Wandę Monné. Wówczas też rozpoczął pracę nad cyklem Wojna, który miał być podsumowaniem, a zarazem próbą uniwersalizacji jego sztuki, gdyż miał być eksponowany na paryskiej Wystawie Powszechnej w 1867 r. Cykl nabył cesarz Franciszek Józef.

Karierę Grottgera przerwała choroba – gruźlica, na którą zmarł podczas kuracji w uzdrowisku Amelies-les-Bains. Staraniem narzeczonej Wandy Grottger został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim w 1868 r. Już rok później został ufundowany ze składek społecznych jego pomnik nagrobny projektu Parysa Filippiego, a figura klęczącej niewiasty dłuta Henryka Szaniawskiego. Pomnik-epitafium Grottgera znajduje się też w kościele Dominikanów we Lwowie, powstało w 1880 r., a jego autorem jest Walery Gadomski. Już podwójne upamiętnienie artysty w jednym mieście oddaje kult, jakim otoczono jego osobę, do czego w dużej mierze przyczynili się monografiści opisujący go jako artystę-męczennika sprawy polskiej.

i
Rudolf Indruch

Rudolf Indruch (1892–1927) – inżynier architekt, projektant Cmentarza Orląt we Lwowie.

Urodził się we Lwowie w słowacko-czeskiej rodzinie. Uzdolniony artystycznie, od dzieciństwa rysował, i malował. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej. W czasie I wojny światowej zmobilizowany w randze nadporucznika saperów do armii austro-węgierskiej. Uczestniczył w obronie Lwowa jako porucznik I odcinka Obrony Dom Techników-Seminarium. Następnie, w 1919 r.,  służył w 1 pułku piechoty Strzelców Lwowskich. Ciężko ranny w płuco, po wyleczeniu zapadł na gruźlicę. Po demobilizacji w 1922 r. dokończył studia architektoniczne. Został asystentem Katedry Rysunków Zdobniczych i Dekoracji Wnętrz Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej.

Będąc jeszcze studentem V roku studiów, przedstawił projekt cmentarza Obrońców Lwowa, który został wybrany do realizacji. Został on uznany za jeden z najbardziej interesujących i najśmielszych projektów. Nadzorował budowę cmentarza, mimo coraz większych kłopotów ze zdrowiem. W 1926 r. w lwowskim salonie Towarzystwa Sztuk Pięknych miał wystawę jego prac, która zyskała pozytywne recenzje.

Inżynier Roman Indruch zmarł w 1927 r. we Lwowie i spoczął na cmentarzu Obrońców Lwowa (Cmentarz Orląt).

 

j
Elisabeth  Jerichau-Baumann

Elisabeth Anna Maria Jerichau-Baumann (1818-1881) - malarka 

Uczyła się jako jedna z pierwszych kobiet w akademii w Düsseldorfie, następnie w 1845 roku wyjechała do Rzymu. Tam poznała znanego duńskiego-rzeźbiarza Jensa Adolfa Jerichau, ucznia Berthela Thorvaldsena i przyjaciela Hansa Christiana Andersena. Poślubiła go i wspólnie tworzyli, a ich pracownia była miejscem spotkań międzynarodowej kolonii artystycznej. W 1849 roku Elizabeth przybyła z małżonkiem do Kopenhagi, gdzie Jerichau objął stanowisko profesora na tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych. Wówczas malarka stworzyła słynny portret Hansa Christiana Andersena, a w roku 1851 powstało jej najbardziej znane dzieło - alegoria Danii - „Danmark”, które stało się emblematem tego kraju.

Portretowała swoich przyjaciół oraz duńską rodzinę królewską. Zostawiła też niezapominany obraz kobiet Bliskiego Wschodu, efekt jej podróży w latach 1869–1870 i 1874–1875. Stała się jedną z najbardziej popularnych malarek w ówczesnej Europie, wystawiała obrazy w Londynie ( 1852), Paryżu (1867 i 1878), Wiedniu ( 1873) i wielokrotnie w Kopenhadze i Warszawie.

W 1882 roku z uznaniem pisał o niej korespondent „Kłosów”: „Obrazy pędzla naszej rodaczki spotyka się w obfitości po galeriach publicznych i prywatnych na obu półkulach”. W Danii jej popularność była tak duża, iż jej życie stało się kanwą książki Birgit Pouplier „Lisinka” przetłumaczonej także na polski.

m
Antoni  Madeyski fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Antoni Madeyski (1862-1939) – rzeźbiarz i medalier.

Urodził się na Wołyniu w rodzinie ziemiańskiej. Studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych w latach 1882–1886 pod kierunkiem m.in W. Łuszkiewicza i W. Gadomskiego. Następnie w latach 1886–1890  kontynuował naukę w akademii wiedeńskiej u H. Hellmera, C. Kundmanna i C. Zumbuscha oraz w latach 1893-1898 w akademii petersburskiej. To właśnie w tym czasie prace Madeyskiego zostały zauważone na wystawach. W tym okresie podróżował również po Europie – zwiedził Niemcy, Francję i Włochy.

Od 1899 r. aż do śmierci mieszkał na stałe w Rzymie, gdzie inspirowała go rzeźba antyczna ,co znalazło wyraz w kompozycji Porwanie Sabinki (MNK), oraz rzeźba włoskiego renesansu. Owocem połączenia obu fascynacji są jego dwa najbardziej prestiżowe zamówienia – nagrobki w katedrze wawelskiej: królowej Jadwigi (1902) oraz Władysława Warneńczyka (1906). Do innych ważnych prac należą: popiersie Jana Matejki w niszy na fasadzie Pałacu Sztuki w Krakowie (1901), pomnik nagrobny księcia Eustachego Sanguszki w katedrze w Tarnowie. Wykonał też dekorację rzeźbiarską mens ołtarzowych w kościele św. Stanisława w Rzymie. Dzieła Madeyskiego wpisują się w nurt akademizmu końca XIX wieku, łączą historyczne odwołania do antyku i renesansu z realizmem, a czasem też z estetyką secesji, czego przykładem są prace Ból (MNK) i Upiorek – Spectrum (MNW).

Madeyski jako medalier zasłynął  projektem monety z wizerunkiem Polonii, za który otrzymał II nagrodę w konkursie na polskie złote monety organizowanym w Warszawie 1925 r. przez Państwową Mennicę. Zwycięski projekt został zrealizowany na rewersie srebrnych monet 2-, 5-, i 10-złotowych, które były w obiegu od 1932 r.

Rzeźbiarz brał czynny udział w życiu rzymskiej Polonii. Jego pracownia przy via Flaminia 36 stanowiła miejsce spotkań artystycznych, do jej bywalców należeli m.in. Wiktor Brodzki (kuzyn Madeyskiego), Franciszek Krudowski, Jan Styka, a także Aleksander Gierymski, z którym się zaprzyjaźnił. Madeyski zorganizował w 1899 r. czytelnię polską w sławnej kawiarni Antico Caffè Greco (via Condotti). W 1914 przeniósł się do Francji (Biarritz), a od 1918 mieszkał w Paryżu, pracując dla Komitetu Narodowego Polskiego. Po jego rozwiązaniu powrócił do Rzymu, lecz utrzymywał stałe związki z krajem. Z okazji 50-lecia twórczości artysty, w 1935 r., Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie  zorganizowało poświęconą mu wystawę jubileuszową.

Zmarł w Rzymie w 1939 r. i został pochowany (zgodnie z własną wolą) na cmentarzu Campo Verano we wspólnym grobie z A. Gierymskim i W. Brodzkim. Tym samym spoczął w nagrobku własnego autorstwa, który zaprojektował (po 1920 r.) dla Gierymskiego i ozdobił jego popiersiem. (mn)

 

 

Rafał Malczewski

Rafał Malczewski (1892–1965) – malarz, rysownik i pisarz.

Urodził się w Krakowie, syn malarza Jacka Malczewskiego. Po ukończeniu szkoły średniej w Krakowie i studiach w Wiedniu, w latach 1910–1915, studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Mieszkał na stałe w Zakopanem, tam przyjaźnił się z Kornelem Makuszyńskim i Karolem Szymanowskim.

Ulubionymi motywami jego obrazów były krajobrazy i małomiasteczkowe pejzaże. Prezentował swoje obrazy w 1932 r. w trakcie Międzynarodowego Biennale w Wenecji i na wystawach w Berlinie, Helsinkach, Los Angeles, Nowym Jorku, a nawet w Moskwie. W 1937 r. otrzymał złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury. Po wybuchu wojny, w 1939 r., przez Słowację, Węgry i Włochy dotarł do Francji. Stamtąd wyjechał przez Hiszpanię i Portugalię do Brazylii. W styczniu 1941 r. wylądował w Rio de Janeiro. Przez dwa lata pobytu w Brazylii wystawiał swoje akwarele z widokami Rio de Janeiro, a także Parany i jej stolicy Kurytyby, w której mieszkał w 1942 r. W tym też roku wyjechał przez USA do Ottawy. Również w 1942 r. miał swoją pierwszą wystawę w Museum of Art w Montrealu. Inspiracje do swoich obrazów olejnych znajdował w podróżach po Kanadzie i USA, sponsorowanych przez kolej kanadyjską. W 1953 r. doznał udaru mózgu i został częściowo sparaliżowany. W konsekwencji mógł już tylko malować akwarele. W 1959 r. odwiedził Polskę. Zmarł w 1965 r. w Montrealu i tam został pochowany.

Ernest Malinowski

Ernest Malinowski (1818-1899) – polski inżynier drogowy i kolejowy; bohater obrony Callao (1866); budowniczy kolei w Peru i Ekwadorze, projektant i budowniczy Centralnej Kolei Transandyjskiej.

Absolwent Liceum Krzemienieckiego. Uczestnik powstania listopadowego. Wyemigrował wraz z bratem i ojcem do Francji. Tutaj kontynuował naukę w Paryżu. Po ukończeniu studiów pracował w Korpusie Inżynierów Dróg i Mostów. W 1839 r. został wysłany wraz z bratem Rudolfem do Algierii do pracy przy budowie dróg, a następnie przy budowie portu. Potem wrócił do Francji.

W 1852 r. podpisał 6-letni kontrakt na pracę w Peru na stanowisku inżyniera rządowego. Uczestniczył w tworzeniu pierwszej peruwiańskiej szkoły technicznej. Brał udział w obronie portu w czasie wojny Peru z Hiszpanią (1866). W uznaniu zasług otrzymał dyplom, medal i honorowe obywatelstwo Peru.

W 1868 r. powierzono mu budowę linii kolejowej przez Andy. W 1878 r. oddano pierwszy odcinek linii kolejowej Callao-Chicla (141 km) do użytku. Malinowski osobiście nadzorował roboty. W 1893 r. oddano kolejny odcinek do miasta La Oroya. Była to tzw. główna trasa kolei transandyjskiej.

W roku 1889 powołano Malinowskiego na dziekana wydziału matematyczno-przyrodniczego uniwersytetu w Limie. W tym też mieście zmarł w 1899 r. W tym też mieście zmarł w 1899 r. Został pochowany 3 marca 1899 r. z honorami należnymi bohaterowi narodowemu na cmentarzu Presbitero Maestro.

Ernest Malinowski władał płynnie pięcioma językami, słynął z jasności umysłu, uczynności i gościnności.

 

Ciekawostki:

  • W Limie, na placu Plaza Dos de Mayo, stoi kolumna z płaskorzeźbami odnoszącymi się do obrony Callao, przedstawiającymi m.in. Malinowskiego, podającego ministrowi wojny plany fortyfikacji portu. Natomiast na dworcu wmurowano upamiętniającą go tablicę oraz odlane z brązu popiersie Polaka.
  • W 1999 r., na przełęczy Ticlio (4818 m n.p.m.), w najwyższym punkcie trasy kolejowej przez Andy, wzniesiono mu pomnik. Na monumencie znajduje się napis „Ernest Malinowski, 1818-1899. Inżynier polski, patriota peruwiański, bohater obrony Callao 1866, budowniczy Centralnej Kolei Transandyjskiej”.

    W Polsce Ernesta Malinowskiego upamiętniają:
  • nagroda jego imienia za najciekawszy wyrób i innowację techniczną stosowaną w kolejnictwie, prezentowane na Międzynarodowych Targach Kolejowych Trako;
  • statuetka ERNEST – co roku przyznawana najaktywniejszym członkom SITK (Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Komunikacji)
  • jego imienia: most kolejowy w Toruniu, wybudowany w 1873 r.; pociąg TLK spółki PKP Intercity Warszwa-Krynica Zdrój oraz lokomotywa E6ACTd-101.
Adam Mickiewicz

Adam Mickiewicz (1798–1955) – wieszcz i pielgrzym.

Urodził się w Nowogródku lub Zaosiu, na terenie dawnego powiatu i województwa nowogródzkiego, na terenach dzisiejszej Białorusi. Tam też został ochrzczony i tam znajduje się opisany przez niego w inwokacji Pana Tadeusza obraz Matki Bożej Nowogródzkiej. W Nowogródku w latach 1807–1815 uczęszczał do dominikańskiej szkoły powiatowej. Następnie rozpoczął studia w Wilnie. Uczył się na Wydziale Literatury i Sztuk Wyzwolonych, ale też organizował kółka samokształceniowe, Towarzystwo Filaretów, a później Towarzystwo Filomatów. Zrzeszeni w nich młodzieńcy studiowali nie tylko Greków i Rzymian, czytali niemieckich i angielskich pisarzy romantycznych, lecz także poznawali okoliczne tradycje i przyrodę. To właśnie natura i kultura Wileńszczyzny na równi z romantyczną literaturą europejską stały się materią dla Ballad i romansów – debiutu Mickiewicza wydanego w 1822 r. w Wilnie. Przykładem tej symbiozy jest ballada Świteź opiewająca legendę i urodę jeziora odległego zaledwie 20 km od Nowogródka.

Debiut literacki Mickiewicza przypadł jednak już na czas, gdy mieszkał w Kownie, gdzie pracował jako nauczyciel do jesieni 1823 r. W tym krótkim okresie wydał jeszcze jeden tomik poezji, a w nim takie dzieła, jak: Grażyna – „powieść litewska” oraz Dziady: Upiór, część II i IV – utwory, zakorzenione w naturze i bogatej kulturze historycznej Litwy. Jesienią 1823 r. Mickiewicz, jako członek tajnych towarzystw studenckich, trafił do więzienia w klasztorze bazylianów w Wilnie, pozostał tam do marca 1824 r. Skazany na zsyłkę wyruszył w wędrówkę, by już nigdy nie wrócić w rodzinne strony. Przebywał dłuższy czas w Petersburgu; odbył wówczas podróż do Odessy i na Półwysep Krymski, który uwiecznił w słynnych sonetach. W Moskwie gościł w znanym salonie księżnej Zinaidy Wołkońskiej. Podczas swego pobytu w stolicach Imperium Rosyjskiego poznał licznych poetów, w tym Puszkina, i zetknął się ze środowiskiem dekabrystów. Owocem tych doświadczeń jest Konrad Wallenrod napisany i wydany w Petersburgu 1828 r.

Następnie Mickiewicz wyjechał do Drezna, gdzie powstała najsłynniejsza część jego dramatu Dziady cz. III i Ustęp (wydane w Paryżu). Kolejnym przystankiem tułaczki był Rzym, gdzie spotkał liczną kolonię polską i rosyjską, tam dowiedział się o powstaniu listopadowym. Świadectwem tego wydarzenia, jak i kontaktów z Rosjanami jest obraz Oresta Kieprieńskiego, ukazujący wieszcza z przyjaciółmi: Zygmuntem Krasińskim, hr. Aleksandrem Potockim i Antonim Odyńcem na tle wybuchu Wezuwiusza (Galeria Trietiakowska). Na wieść o insurekcji Mickiewicz wyruszył do kraju i wówczas po raz ostatni był na terenie dzisiejszej Polski – w Wielkopolsce. W powstaniu nie wziął udziału, po jego upadku wyjechał do Paryża. Nad Sekwaną napisał Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego (1832) oraz w 1834 r. Pana Tadeusza; mało kto wie, iż natchnieniem dla tego poematu były gawędy szlacheckie Pamiątki Soplicy Seweryna Rzewuskiego, którego spotkał Mickiewicz w Rzymie.

Pan Tadeusz zgodnie z marzeniem autora trafił pod strzechy, ale sam Mickiewicz nigdy do ojczyzny nie powrócił. Przebywał głównie w Paryżu. W latach 1839–1840 był profesorem literatury łacińskiej w szwajcarskiej Lozannie, tam napisał wydane dopiero pośmiertnie liryki lozańskie. W 1840 r. powrócił do Paryża, gdzie objął katedrę języków słowiańskich w College de France, wówczas wygłosił tzw. prelekcje paryskie. Nad Sekwaną współtworzył środowisko Wielkiej Emigracji. W latach 1841–1844 był prezesem Wydziału Historycznego Towarzystwa Literackiego w Paryżu (od 1854 Towarzystwo Historyczno-Literackie w Paryżu). Zaangażował się w Koło Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego. W 1848 r. we Włoszech stworzył Legion Polski. Był współzałożycielem i redaktorem „Trybuny Ludów”. W 1855 r. wybuch wojny krymskiej tchnął w Mickiewicza ponownie nadzieję na konflikt zbrojny pomiędzy zaborcami, który przyczyni się do oswobodzenia Polski. Udał się do Stambułu, gdzie zakładał Legiony Polskie i Legiony Żydowskie. Dzieło to przerwała nagła śmierć w 1855 r.

Tułaczka Mickiewicza po świecie nie skończyła się wraz z jego śmiercią. Został pochowany w tymczasowym grobie w Stambule, następnie jeszcze w 1855 r. jego ciało zostało przewiezione do Paryża i pochowane na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency, a w 1890 r. przeniesione na Wawel, co było asumptem do prawdziwie patriotycznej manifestacji.

Kult wieszcza jednoczył różne regiony podzielonej Ojczyzny, gdzie fundowano jego pomniki, najpierw w 1859 r. w Poznaniu (autor W. Oleszczyński), następnie w 1898 r. w Warszawie (C. Godebski) i w Krakowie (T. Rygier), w 1890 w Przemyślu oraz we Lwowie w 1904 r. (A. Popiel). Upamiętniano go też w Europie i na świecie – najsłynniejszy jego monument stoi w Paryżu (Antoine Bourdelle, 1929).

Mela  Muter Portret Meli Muter autorstwa Bolesława Nawrockiego z 1903 roku.

Mela Muter (Maria Melania Mutermilch z d. Klingsland) (1876–1967) ‒ była córką warszawskiego kupca i mecenasa sztuki Fabiana Klingslanda. To pierwsza polska malarka, pochodzenia żydowskiego, która zawodowo poświęciła się twórczości artystycznej.

Początkowe nauki pobierała w Warszawie u Miłosza Kotarbińskiego, później (od 1901 r.) rozwijała swój talent głównie Paryżu, gdzie niezwykle czynnie uczestniczyła w życiu artystycznym kosmopolitycznej bohemy i kręgów twórców wywodzących się z ziem polskich, skupionych w Polskim Kole Artystyczno-Literackim oraz Towarzystwie Artystów Polskich. Od roku 1902 prezentowała swe prace na salonach paryskich, a pojedyncze prace wysyłała na pokazy do Warszawy, Krakowa i Lwowa.

Przełomem dla jej kariery była indywidualna wystawa prac, którą José Dalmau zainaugurował w 1911 r. działalność swojej nowej Galeries (Dalmau) de Arte Contemporanea w Barcelonie. Była to później galeria, w której prace wystawiali niemal wszyscy liczący się artyści nowoczesnych nurtów sztuki: Jean Metzinger, Juan Gris, Marcel Duchamp, Henri Matise, Francis Picabia, Pablo Picasso, Kees van Dongen, Fernand Léger. W tymże samym roku nie doszło, z przyczyn prawdopodobnie politycznych, do zorganizowania prezentacji polskich twórców na VI Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Barcelonie w 1911 roku. Jednak rok później dzieła tak zwanej grupy École de Paris między innymi („urodzonych w Polsce” – jak opisano w katalogu wystawy): Olgi Boznańskiej, Józefa Pankiewicza, Witolda Gordona, Leopolda Gottlieba, Jana Rubczaka, Eugeniusza Zaka, Felicji Szerer, Elié Nadelmana, Józefa Makowskiego, Romana Kramsztyka, Mieczysława Jakimowicza i Meli Muter były prezentowane przez dwa miesiące w Barcelonie.

Sprowadzenie prac polskiej kolonii w Paryżu dało znaczący impuls dla nowej twórczości powstającej w Barcelonie. Również  pozaartystyczne znaczenie tejże wystawy było dla katalońskiej publiczności ważne i dość oczywiste. W tym czasie Katalonia kolejny raz ogłaszała swe aspiracje do posiadania szerszej autonomii, a Polska znajdowała się w podobnej sytuacji, pozostając wciąż pod zaborami. Joaquim Folch y Torres pisał: [Wystawa] w Barcelonie to prawdziwa manifestacja (…). Bohaterska ziemia, nasza siostra, (…) przybywa, aby odkryć nam duchową siłę swojego narodu, który żyje pomimo opresji, odmawiających mu możliwości rozwoju wielkiego ducha”.

Jej niezwykły talent został doceniony przez Societé National des Beaux-Arts, którego została członkiem. Kolejna, druga monograficzna prezentacja dorobku malarki, jaka odbyła się w roku 1914 w Gironie, sprawiła, że Mela Muter stała się legendą i mitem tego miasta. Po wywołanej wybuchem wojny światowej przerwie w organizacji wystaw w roku 1918 odbyła się duża indywidualna wystawa w paryskiej Galerii Chéron, a kilka lat później w warszawskich salach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

W okresie międzywojennym rozwijała własną twórczość, zyskując zarówno duże powodzenie wśród międzynarodowych mecenasów, jak i szacunek kolonii polskiej. Lata drugiej wojny światowej spędziła w Awinionie, a po jej zakończeniu powróciła do Paryża, gdzie dużym wydarzeniem była wystawa retrospektywna w przestrzeniach Cercle Volney.

Cierpiąc na chorobę oczu, ograniczyła w początku lat sześćdziesiątych swą malarską aktywność, która po udanej operacji katarakty w roku 1965 szczęśliwie odżyła, przynosząc w ciągu ostatnich lat życia wiele nowych dzieł i ważnych wystaw między innymi w Paryżu, Kolonii i Nowym Jorku. W tym czasie zostawała niemal nieznana w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Mela Muter zmarła w Paryżu 16 maja roku 1967. Pochowana została na paryskim cmentarzu de Bagneux, na jej nagrobku obok francuskiej inskrypcji, Bolesław Nawrocki – kolekcjoner i wielbiciel twórczości – umieścił polską: „Wielkiej Polskiej Artystce”.  [PJ]

r
Jan Henryk Rosen

Jan Henryk Rosen (1891‒1982) – artysta malarz, profesor Politechniki Lwowskiej.

Urodził się w Warszawie jako syn Jana Bogumiła, znanego warszawskiego batalisty, który był nadwornym malarzem dworu petersburskiego, oraz Wandy z d. Hantke, córki założyciela Huty Częstochowa. Jego rodzina miała żydowskie korzenie, jednak ochrzciła się i należała do parafii ewangelicko-augsburskiej.

Choć z pochodzenia Warszawiak, Rosen swe dzieciństwo i młodość spędził poza krajem. Najpierw był to Paryż, gdzie cała rodzina przeszła na katolicyzm. Następnie zdał maturę i studiował w Fryburgu i Lozannie (Szwajcaria). Potem ponownie w Paryżu studiował literaturę na Sorbonie i działał jako krytyk literacki i dziennikarz. W czasie I wojny światowej walczył w szeregach armii francuskiej i współtworzył armię polską we Francji (gen. Józefa Hallera). Pod koniec wojny został sekretarzem polskiej delegacji przy Lidze Narodów w Genewie, a po powrocie do Polski w 1921 r. osiadł w Warszawie i pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W roku 1923 porzucił pracę urzędnika, wyjechał na wieś i poświęcił się wyłącznie malarstwu.

Pierwszym nauczycielem rysunku i malarstwa był jego ojciec, od którego nauczył się dbać o detale. Naukę kontynuował w pracowni Luc-Oliviera Mersona (Paryż, 1913‒1914). Pracując w MSZ, uczęszczał na wieczorowe kursy w Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych i Malarstwa prowadzone przez Jana Kauzika (Warszawa, 1921‒1922). Zadebiutował w 1922 r. obrazem Żywot św. Franciszka z Asyżu wystawionym w warszawskiej Zachęcie. Talent młodego artysty w dziedzinie sztuki sakralnej zaowocował otrzymaniem od arcybiskupa lwowskiego Józefa Teodorowicza zlecenia na wykonanie malarskiej dekoracji w katedrze ormiańskiej we Lwowie. W tym zabytkowym  wnętrzu Rosen wykonał wielkoformatowe malowidła ścienne, ukazujące sceny takie, jak: Ścięcie św. Jana Chrzciciela Zwiastowanie NMPOfiara AbrahamaPogrzeb św. Odilona, Ustanowienie Najświętszego SakramentuUkrzyżowanie i Hołd pasterzy betlejemskich. Realizacja ta spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem, zapewniając artyście ugruntowaną renomę twórcy malarstwa sakralnego, co zaowocowało kolejnymi zleceniami m.in. dekoracją rzymskokatolickiego seminarium duchownego we Lwowie (1929), pracami w kaplicy Jana III Sobieskiego w kościele św. Józefa na Kahlenbergu pod Wiedniem (1931), kaplicy papieskiej w Castel Gandolfo (1933), kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej (1936) oraz w kościele Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Lesku (1937).

W 1937 r. wyjechał do USA w poszukiwaniu pracy. Wykonał tam liczne monumentalne dekoracje malarskie i mozaiki, m.in. malowidła w Katedrze Narodowej w Waszyngtonie (1938), freski w katedrze Łaski Bożej  w San Francisco  (1946–1950), mozaikę Chrystus Pantokrator w katolickim Narodowym Sanktuarium Niepokalanego Poczęcia w Waszyngtonie (1959), mozaiki w katolickiej katedrze św. Mateusza Apostoła. Przez 10 lat był wykładowcą sztuki sakralnej na waszyngtońskim uniwersytecie, od którego otrzymał w 1957 r. tytuł doctor honoris causa. W latach 50. był konsultantem Episkopatu USA ds. ikonografii i wznoszonego wówczas w Waszyngtonie Narodowego Sanktuarium Niepokalanego Poczęcia.

Uprawiał niemal wyłącznie monumentalne malarstwo ścienne, a kompozycje malował bezpośrednio na murze lub płótnie nalepianym na tynk. Wykonywał też mozaiki i witraże.

Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, francuską Legią Honorową i brytyjskim Military for Bravery in the Field oraz papieskim Orderem Św. Grzegorza Wielkiego.

 

Ciekawostki:

  • Jan Rosen był pierwszym, po Michale Aniele, malarzem zdobiącym kaplicę papieską w letniej rezydencji w Castel Gandolfo (1933). Na życzenie papieża Piusa XI wykonał dwie kompozycje o tematyce polskiej: Przeor Kordecki broni Częstochowy w 1655 r.Ksiądz Skorupka w obronie Warszawy w r. 1920.

  • Jego malowidło ścienne i cztery witraże zdobią kościół św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej (1936).

  • Z ostatnich lat życia artysty pochodzi namalowany dla papieża Jana Pawła II wizerunek św. Stanisława biskupa (1980).

  • Jest autorem prawdopodobnie największej mozaiki (~1300 m2) w kopule katedry św. Ludwika w Saint Louis.

  • Nie rozstawał się z Wilfredem – lalką o wzroście 18 cali, zrobioną z orzechów włoskich, która służyła mu jako model.

 

Źródło: Joanna Wolańska, Katedra ormiańska we Lwowie w latach 1902–1938 Przemiany architektoniczne i dekoracja wnętrza, MKiDN, Warszawa, 2010, 147-168. http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/1975/1/Wolanska_Katedra_ormianska_we_Lwowie_2010.pdf
Kanuty Rusiecki

Kanuty Rusiecki (1800–1860) – jeden z najważniejszych malarzy środowiska wileńskiego pierwszej połowy XIX wieku.

Urodził się na Wileńszczyźnie w 1800 r. Pobierał nauki w szkole bernardynów w Traszkunach, następnie od 1816 r. na Uniwersytecie Wileńskim najpierw na Wydziałach Prawa i Matematyczno-Fizycznym, a od 1818 r. na Wydziale Literatury i Sztuk Wyzwolonych w klasie profesora J. Rustema (malarstwo) i K. Jelskiego (rzeźbę). Miał wówczas sposobność nawiązać kontakty z tajnymi organizacjami, które działały na jego uczelni, mógł więc spotkać Adama Mickiewicza. Szczęśliwie jednak nie podzielił losu aresztowanych w śledztwie Nowosilcowa kolegów, gdyż 1821 r. wyjechał na studia zagraniczne do Paryża.

Nad Sekwaną pozostawał przez rok, ucząc się w pracowni G. Guillona-Lethière’a, poznawał współczesne malarstwo P. Prudhona, P. N.Guérina, A. Girodeta, czy T. Géricaulta i E. Delacroix. W czasie paryskich studiów podjął decyzję o wyjeździe do Rzymu, gdzie pozostawał przez niemal 10 lat. Nad Tybrem uczył się w Akademii Francuskiej, Akademii św. Łukasza, poznał V. Camucciniego oraz  B. Thorvaldsena. Tam też utworzył z innymi polskimi artystami, W. K. Stattlerem z Krakowa, A. Kokularem z Warszawy, J. Trojanowskim z Wilna, J. Miszewskim z Wilna i J.I. Maszkowskim ze Lwowa „związek polskich artystów”, który sformował pierwszy romantyczny program malarstwa polskiego, które miało być „sercem i ogniem narodu” (jak pisał do J. Staniszewskiego w 1823 r.). Nie zachowały się obrazy historyczne stworzone w tym kręgu, wiadomo jedynie z korespondencji, iż interesowała ich tematyka z historii Polski okresu Piastów i wczesnych Jagiellonów. Rusiecki pozostawił natomiast liczne studia pejzażowe z Rzymu, tworzone często w plenerze olejem na płótnie, w duchu dzieł innych rzymskich pejzażystów tego czasu: Ch. Eckersberga, F. Catela, I. Caffiego, S. Szczedrina, C. Corota i M. Graneta. Jest to największy i najwybitniejszy zbiór malarstwa pejzażowego z lat 20. XIX w. w sztuce polskiej. Stworzył też uderzające głębią psychologiczną portrety ludu włoskiego – np. Głowę śmiejącego się Włocha. Opuścił Rzym przed końcem 1829 r.

Powrócił do Wilna, gdzie od 1834 r. nauczał w Instytucie Szlacheckim. Dekorował wileńskie kościoły, w tym katedrę i kościół św. Teresy. Wyćwiczony w Rzymie w podpatrywaniu ludu i natury malował okolicę Wilna i jego mieszkańców np. Głowę Żyda, Żniwiarkę, Modlitwę przy Ostrej Bramie. Wyruszał nawet na piesze wycieczki do Puszczy Białowieskiej, by szkicować z natury. Wraz z W. Dmochowskim i K. Jelskim projektował utworzenie w Wilnie akademii, która pomimo zatwierdzenia przez gubernatora w 1858 r. nie została powołana. Rusiecki był pierwszym polskim malarzem, który miał styczność z romantyczną sztuką francuską, przede wszystkim jednak przeniósł romantyczny postulat sztuki „poruszającej serca” z kart literatury na malarskie płótna, czym zaraził swych krakowskich kolegów, w tym Stattlera, nauczyciela Matejki. Idea romantycznej sztuki polskiej ukuwała się zatem na obczyźnie, w Rzymie i tylko poznanie jej korzeni pozwala w pełni poznać fluktuacje i migracje pewnej wileńskiej idei narodu i sztuki, która ukształtowała paradygmat naszej kultury w XIX stuleciu.

Rusiecki zmarł w 1860 r. w Wilnie i pochowany został na Cmentarzu Bernardyńskim. Jego nagrobek został niedawno odrestaurowany z funduszy MKiDN.

s
Henryk Hektor  Siemiradzki

Henryk Hektor Siemiradzki (1843-1902) – malarz. Urodził się na przedmieściu Charkowa w rodzinie wywodzącej się z Jaroszyc w Nowogródzkiem, w której panowała polska domowa atmosfera, ale jednocześnie lojalnej wobec władz zaborczych.

Od najmłodszych lat wykazywał zamiłowanie i talent do malarstwa, którego naukę rozpoczął w 1864 r. w Petersburgu, początkowo jako wolny słuchacz, a następnie od 1866 r. już pełnoprawny student. Był jedynym Polakiem, który w latach popowstaniowych studiował na tej uczelni. Studia były jednym pasmem sukcesów, wygrywał wszystkie możliwe konkursy. Gdy kończył w 1870 r. studia, uzyskał 6-letnie stypendium zagraniczne. Już wtedy był sławny.

Następnie wyjechał z Petersburga, podróżował, by w 1872 r. osiąść na stałe w Rzymie. Rok 1879 stanowił apogeum sławy Siemiradzkiego. W 1880 r. został członkiem Akademii św. Łukasza w Rzymie, był też członkiem akademii w Paryżu, Berlinie, Turynie i Sztokholmie.

Henryk Siemiradzki w 1884 r. zakupił w Strzałkowie folwark, w którym spędzał wakacje z rodziną. W pobliżu mieszkała siostra malarza, z którą łączyły go bliskie relacje.
Mieszkańcy Strzałkowa do dziś snują opowieści o malarzu i podkreślają, że Siemiradzki często odpoczywał pod kilkusetletnią lipą nieopodal dworku. Jest ona najstarszym drzewem w parku. Szacuje się, że obecnie ma około 400 lat.

Artysta w 1901 r. zachorował na raka gardła. Zmarł 23 sierpnia 1902 r. w Strzałkowie. W tamtejszym kościele umieszczono po śmierci artysty tablicę epitafialną. Pogrzeb odbył się na Powązkach. W 1905 r. trumnę przewieziono do Krakowa i złożono w grobach zasłużonych na Skałce.

Twórczość (wybór): Diogenes rozbijający swą czarkę (1868), Zburzenie Sadomy i Gomory (1869), Aleksander Macedoński i jego lekarz Filip (1870), Chrystus i Jawnogrzesznica (1873), Pochodnie Nerona (inaczej: Świeczniki chrześcijaństwa) (1873), Wazon czy kobieta (1878), Jaskinia piratów (1880), Fryne (1887).

 

Opracowanie na podstawie Internetowego Polskiego Słownika Biograficznego

 

Źródła:

http://ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/henryk-hektor-siemiradzki

w
Antoni Wiwulski

Antoni Wiwulski (1877 ‒ 1919) - rzeźbiarz, architekt.

Urodził się 20 lutego 1877 r. w guberni archangielskiej, w dalekiej Rosji, jako syn zarządcy lasów cesarskich i wnuk zesłańców. Do gimnazjum uczęszczał w Mitawie (Łotwa) i Chyrowie (Ukraina). Studia natomiast zakończył w roku 1901 w Wyższej Szkole Technicznej w Wiedniu (Austria). Naukę kontynuował w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych w Paryżu (Francja).

Od roku 1908, dzięki zamówieniu Ignacego Paderewskiego, przygotowywał w swej paryskiej pracowni oraz atelier w Morges (Szwajcaria) monumentalny Pomnik Grunwaldzki odsłonięty dwa lata później w Krakowie (Polska). Zaprojektował kaplicę nad Morskim Okiem w Tatrach i równocześnie wybudował modernistyczną, niezwykle odważną inżyniersko, Kaplicę Matki Bożej w Szydłowie (Litwa).

W roku 1913 rozpoczął wznoszenie monumentalnej świątyni na Pochulance (przedmieścia Wilna), która byłaby jedną z pierwszych budowli w pełni wykonaną w technice żelbetonowej. Prace były jeszcze prowadzone do roku 1939, ale niedokończony kościół wyburzyły po wojnie radzieckie władze. Do dziś zachowane plany budowy tej świątyni wzbudzają podziw. 

W roku 1916 A. Wiwulski zaprojektował na wileńskim wzgórzu pomnik Trzech Krzyży, który z czasem stał się symbolem miasta.

Zmarł  10 stycznia 1919 r. z powodu choroby, jakiej nabawił się podczas służby patrolowej w ramach paramilitarnej Samoobrony Wileńskiej mającej chronić mieszkańców przed oddziałami Armii Sowieckiej.  Pochowany został w podziemiach projektowanego przez siebie kościoła Przenajświętszego Serca Jezusa.

A. Wiwulski pozostawił po sobie stosunkowo niewiele dzieł, ale zapamiętano go jako człowieka głęboko wierzącego – świętego i budzącego powszechne uznanie za jego polski patriotyzm. Obecnie jego grób znajduje się na cmentarzu na Rossie w Wilnie.