Fill 1 Copy Created with Sketch.
© 2019 Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA

Indeks miejsc to zbiór informacji o obiektach polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą.

l
Lima, Centralna Kolej Transandyjska

Lima, Peru

Druga pod względem wysokości położenia linia kolejowa na świecie, zaprojektowana i wybudowana pod kierownictwem polskiego inżyniera Ernesta Malinowskiego.

W chwili otwarcia, w latach 70. XIX w., była szczytowym osiągnięciem ówczesnej techniki. Najwyższy jej punkt osiągnął wysokość prawie 5000 m. n.p.m., co czyniło z niej najwyżej położoną kolej na świecie przez ponad 100 lat. Rekord ten został pobity dopiero po oddaniu do użytku Kolei Tybetańskiej (I odcinek w 1984 r., całość w 2006 r.).

Ernest Malinowski (1818‒1899) wywodził się z polskiej rodziny szlacheckiej z Wołynia. Przed powstaniem listopadowym uczył się w Liceum Krzemienieckim. W 1831 r. opuścił na zawsze rodzinne strony. Po ukończeniu studiów na Politechnice w Paryżu pracował jako inżynier kolejowy we Francji i Algierii. W 1852 r. osiadł w Peru, gdzie pracował aż do śmierci w 1899 r. 

Lwów, Cmentarz Łyczakowski

Lwów, Ukraina

Obok cmentarzy Powązkowskiego w Warszawie, Rakowickiego w Krakowie i na Rossie w Wilnie – najważniejsza nekropolia dla polskiej historii i kultury. Spoczywają tutaj m.in. Julian Konstanty Ordon, Sewryn Goszczyński, Karol Szajnocha, Artur Grottger, Maria Konopnicka czy Gabriela Zapolska. Jest to również bardzo ważne miejsce dla kultury i historii Ukrainy. Autonomiczną częścią nekropolii Łyczakowskiej jest Cmentarz Obrońców Lwowa, zwany również Orląt Lwowskich. Na terenie cmentarza znajdują się również wydzielone kwatery powstańców listopadowych, tzw.  kwatera Żelaznej Kompanii i  styczniowych na Górce Powstańczej.

Cmentarz Łyczakowski rozciąga się na 40 hektarach malowniczych pagórków, porośniętych starymi drzewami. Szereg znajdujących się tam nagrobków i kaplic to wybitne dzieła sztuki XIX i XX w. Tym samym stanowi on jeden z najcenniejszych zespołów zabytkowych Lwowa.

Lwów, Cmentarz Obrońców Lwowa fot. Gryffindor (udostępnione na licencji Creative Common)

Lwów, Ukraina

Zwany często cmentarzem Orląt Lwowskich, stanowi autonomiczną część cmentarza Łyczakowskiego. Jest jednym z najważniejszych polskich cmentarzy wojennych.

Powstały w latach 20. XX w. kompleks aż do wybuchu II wojny światowej przeistaczany był w budowane z rozmachem mauzoleum – „Campo santo” – zaprojektowane przez studenta architektury Rudolfa Indrucha. . Miał być, zgodnie z pierwotnym założeniem, symbolem poświęcenia społeczeństwa polskiego i jednocześnie podkreśleniem znaczenia państwa polskiego w Galicji Wschodniej. Spoczywają na nim szczątki około 3000 żołnierzy, przede wszystkim poległych w trakcie wojny polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej w latach 1919‒1920.

Po 1945 r. cmentarz Obrońców Lwowa był systematycznie dewastowany, a w 1971 r. miała miejsce zorganizowana akcja niszczenia tego zabytku przy użyciu ciężkiego sprzętu (w tym czołgów Armii Czerwonej). Został odbudowany dzięki zawartemu w 2001 r. porozumieniu pomiędzy rządami Polski i Ukrainy. Uroczyste otwarcie odbudowanego cmentarza odbyło się w 2005 r. z udziałem prezydentów obu państw. (jb)

Lwów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich fot. Lestat (Jan Mehlich) ( licencja: Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5)

Lwów, Ukraina

W  roku 1817 powołany został przez Józefa Maksymiliana hrabiego Ossolińskiego (1748‒ 1826) Zakład Narodowy im.Ossolińskich we Lwowie. Instytucja miała gromadzić rękopisy,  muzealia,  rękopisy, a także prowadzić działalność naukową i wydawniczą oraz wspierać młodych uczonych. W roku 1823 przyłączono do niej Muzeum książąt Lubomirskich.

Stale rozwijane zbiory, mądre zarządzanie kolejnych dyrektorów oraz skupienie wokół „Ossolineum” szerokiego kręgu polskiej inteligencji sprawiło, że zamysł fundatora został spełniony. Powstał jeden z najważniejszych ośrodków kultury i nauki polskiej.

Po II wojnie światowej kiedy zmieniły się granice Polski i Lwów znalazł się na terenie Socjalistycznej Republiki Ukrain, Część zbiorów Ossolineum po wojnie trafiło do Wrocławia. Systematycznie powiększano jego zasoby, ale dopiero po roku 1990 możliwe było rozwinięcie znaczącej działalności.

Ostateczna restytucja Fundacji - Zakładu Narodowego im. Ossolińskich nastąpiła 5 stycznia 1995 roku.

Niezwykle ważnym projektem realizowanym przez wrocławskie Ossolineum we współpracy ze stroną ukraińską jest porządkowanie, opracowywanie oraz udostępnianie cennych zbiorow przechowywanych we Wrocławiu i Lwowie. W 2006 roku powołane zostało stanowisko Pełnomocnika ZNiO we Wrocławiu w Lwowskiej Narodowej Naukowej Bibliotece im. W. Stefanyka. Zadaniem Pełnomocnika jest ułatwienie współpracy między obiema instytucjami oraz pomoc pracownikom Ossolineum w dostępie do zbiorów – od 2003 r. Ossolineum ma bowiem możliwość pełnego dostępu do polskich kolekcji przechowywanych w Bibliotece im. W. Stefanyka, z możliwością ich kopiowania i opracowywania.

p
Paryż, Biblioteka Polska fot. Dorota Janiszewska-Jakubiak

Paryż, Francja

Biblioteka Polska w Paryżu została założona w roku 1838. Na znajdującej się w centrum miasta wyspie św. Ludwika książę Adam Czartoryski, Adam Mickiewicz, Julian Ursyn Niemcewicz i wielu innych Polaków z tzw. Wielkiej Emigracji utworzyli placówkę gromadzącą polskie piśmiennictwo. W zamysłach fundatorów miała to być  namiastka Biblioteki Narodowej na wychodźstwie, ośrodek naukowy i intelektualny oraz archiwum polskiego wychodźstwa.

Stale rozwijane zbiory biblioteczne powiększane także poprzez pamiątki narodowe, zbiory artystyczne i kartograficzne sprawiły, że przez 180 lat miejsce to jest ważnym ośrodkiem kultury polskiej, przystanią dla kolejnych fal emigrantów, ambasadą polskości we Francji. Pieczołowicie gromadzone zbiory to dziś ponad 250 000 egz. Są one integralną częścią dziedzictwa narodowego. Biblioteka posiada pamiątki po setkach polskich poetów, pisarzy, działaczy społecznych, artystów, inżynierów, naukowców, polityków. 

 

w
Wilno, Cmentarz na Rossie fot. Norbert Piwowarczyk

Wilno, Litwa

Położony na przedmieściu Wilna, jest ‒ obok cmentarzy Powązkowskiego w Warszawie, Rakowickiego w Krakowie i Łyczakowskiego we Lwowie – najważniejszą nekropolią dla polskiej historii i kultury.

Założony w 1769 r. na morenowych wzgórzach, sięgających około trzydziestu metrów, charakteryzuje się swobodnym układem alejek i malowniczym ukształtowaniem obszernego terenu. Nekropolia składa się z części nazywanych Starą i Nową Rossą. Pośród znanych osób pochowanych na Starej Rossie m.in. profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego, historyk Joachim Lelewel, architekt Juliusz Kłos, ojciec Juliusza Słowackiego – Euzebiusz Słowacki oraz ojczym poety – August Bécu, przyjaciel Adama Mickiewicza –  filomata Onufry Pietraszkiewicz, rzeźbiarze Antoni Wiwulski, Bolesław Bałzukiewicz, Józef Kozłowski, architekt Karol Podczaszyński, malarze Franciszek Smuglewicz, Józef Bałzukiewicz, brat Marszałka, senator Adam Piłsudski, pierwsza żona Marszałka, Maria Piłsudska, pisarz Władysław Syrokomla, archeolog i kolekcjoner Eustachy Tyszkiewicz, ziemianin, bankier i filantrop Józef Montwiłł, historyk Juliusz Kłos, wydawca i kolekcjoner Jan Kazimierz Wilczyński, ks. Bronisław Żongołłowicz, litewski malarz i kompozytor Mikalojus Čiurlionis, litewski polityk i działacz społeczny, jeden z sygnatariuszy aktu niepodległości Litwy 1918 r. Jonas Basanavičius, a także przedstawiciele innych nacji zamieszkujących wielonarodowościowe miasto nad Wilią.

Do cywilnej części a Starej Rossy przylega niewielki cmentarz wojskowy, na którym pochowano kilkudziesięciu żołnierzy Wojska Polskiego poległych w wojnie polsko-bolszewickiej w latach 1919‒1920 oraz żołnierzy Armii Krajowej poległych w 1944 r.

Centralne miejsce tego cmentarza zajmuje Mauzoleum Matka i Serce Syna, w którym spoczywają szczątki matki Józefa Piłsudskiego, Marii z Billewiczów Piłsudskiej, oraz urna z sercem Marszałka.

Na Nowej Rossie pochowano żołnierzy polskich i litewskich, którzy zginęli podczas walk o Wilno w październiku 1920 r. Oprócz nich spoczywa tam pięciu żołnierzy z Samoobrony Wileńskiej, poległych w walkach ulicznych z Niemcami i bolszewikami w końcu grudnia 1918 r. i na początku stycznia 1919 r.

 Na Rossie znajdziemy też mogiły konspiratorów przeciwstawiających się caratowi, uczestników zrywów narodowych, a wśród nich wielu powstańców z 1863 r.

 (jb)

Wilno, Kaplica św. Kazimierza fot. Piotr Jamski

Wilno, Litwa

Po śmierci w dniu 4 marca 1484 r. królewicza Kazimierza, syna Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, zrodził się kult jego osoby. Liczne wota składane na grobie królewskiego syna, na długo przed oficjalnym ogłoszeniem go jako świętego, świadczyły o żywej pamięci jego chrześcijańskich cnót.

Pierwotnie ciało królewicza złożone było w kaplicy królewskiej. Zygmunt III Waza około roku 1600 rozpoczął starania o przywrócenie świetności temu miejscu, chcąc przygotować je do uroczystości ogłoszenia kanonizacji królewicza, naznaczonej na rok 1604. W sześć lat później w Wilnie miał miejsce wielki pożar, w wyniku którego w znacznym stopniu ucierpiała katedra i Zamek Dolny. Ten fakt zrodził myśl o przebudowie królewskiej rezydencji i połączeniu jej z sanktuarium królewskim. Wojna o Smoleńsk spowodowała przesunięcie na lata dwudzieste tego przedsięwzięcia, ale w roku 1623 rozpoczęto przygotowania do wzniesienia wspaniałego sanktuarium św. Kazimierza.

Król przy pomocy miejscowego biskupa i konwentu jezuickiego propagował kult Kazimierza, ogłaszając go patronem Wielkiego Księstwa Litewskiego i stawiając obok św. Stanisława oraz św. Wojciecha jako głównego Orędownika Rzeczypospolitej. Sprowadzeni z Rzymu włoscy architekci, Constante Tencalla i prawdopodobnie Mateo Castello, stworzyli jedną z najbogatszych wczesnobarokowych kaplic w Europie. Sanktuarium wyłożono na zewnątrz kamieniem sprowadzonym ze Szwecji, wewnątrz z Belgii i Włoch. Zatrudnieni mistrzowie sztuki złotniczej wykonali relikwiarzową srebrną trumnę dla szczątków świętego królewicza. Ustawiono ją na prawdopodobnie największym hebanowym ołtarzu w Europie ozdobionym odlanymi w srebrze ponadpółtorametrowymi rzeźbami. Jego wykonawcą był słynny warsztat Bairów z Augsburga. Ściany zdobiły liczne wota, srebrne tablice z wyobrażeniem scen z życia świętego i wielkie obrazy pędzla Barłomieja Strobla. W XVII-wiecznym opisie Polski pióra Szymona Starowolskiego czytamy: „Kazimierzowi jako dziadkowi swojemu Miłościwy król Zygmunt III sprawił niedawno tumbę srebrną, trzy tysiące funtów wagi mającą, a także ołtarz srebrny, kaplicę marmurami najwyborniejszymi zdobioną”. Władysław IV, idąc w ślady ojca, nie tylko urządził wspaniałą festę z okazji przeniesienia trumny Kazimierza do nowej kaplicy, lecz także przyczynił się do dalszego ozdobienia kaplicy. Zatrudnił  włoskiego malarza Hiacynta Campanę, który przez kilka lat dekorował wnętrze kaplicy, m.in. pokrywając czaszę kopuły złoceniami.

Wileńska kaplica św. Kazimierza jawi się jako jedno z najważniejszych propagandowych dynastyczno-religijnych działań polskich Wazów. Uznający się za spadkobierców Jagiellonów i podopiecznych świętego królewicza Wazowie wystawili pomnik wspólnej chwały: piękną i bogatą kaplicę.

Kaplica doznała w czasie okupacji rosyjskiej w połowie XVII w. poważnych strat. Dopiero wspólny wysiłek fundatorów i artystów pod koniec tegoż wieku przywrócił jej widoczny do dziś blask. Wykonano wówczas drugą trumnę św. Kazimierza, wspaniałe freski wymalował Michaelangelo Pallonii, a Giovanni Pietro Perti wymodelował w stiuku ołtarz główny i ozdobił kopułę. Po latach dwa z fresków uległy zniszczeniu i pod koniec XVIII w. zastąpiono je obrazami olejnymi pędzla Franciszka Smuglewicza. Umieszczono także w kaplicy słynny XVI-wieczny malowany wizerunek świętego zwany „trójrękim” i ustawiono osiem drewnianych wyobrażeń królów w jej niszach. Kiedy w latach trzydziestych XX w. w wyniku prac konserwatorskich odkryto nieopodal kaplicy resztki monarszych pochówków, powzięto decyzję o stworzeniu pod kaplicą św. Kazimierza marmurowego mauzoleum królewskiego. [PJ]

Wilno, Ostra Brama fot. Dorota Janiszewska-Jakubiak

Wilno, Litwa

Szesnastowieczna brama wiodąca z Wilna na przedmieście zwane Ostrym Końcem, a dalej traktem ku Grodnu, początkowo była zwana Trocką, Miednicką lub Ostrą. Pierwotnie gotycką wieżę kilkadziesiąt lat później podwyższono o attykę z manierystyczną dekoracją heraldyczną z przedstawieniem Pogoni.

W XVII w.  dwa dwumetrowe, malowane na dębowych deskach przedstawienia Marii jako Matki Zbawiciela oraz Jezusa Zbawiciela Świata zawisły w niszach bramy. Z czasem wizerunek Zbawiciela (dziś przechowywany w wileńskim Dailes Muzeum) przeniesiono w inne miejsce, a wzajemny związek treściowy obu wyobrażeń uległ zatarciu. Ostrobramskie obrazy powstały zapewne w latach 1620‒1630, a ich pierwowzorem było dzieło XVI-wiecznego artysty niderlandzkiego Martina de Vosa.

Karmelici, osadzeni w roku 1626 w sąsiadującym kościele pw. św. Teresy z Avila, rozwijając przez pół wieku kult bramnego obrazu Maryi, doprowadzili do powstania przylegającej do ceglanej budowli obronnej drewnianej kaplicy. Po spaleniu tejże w roku 1711 wzniesiono murowaną, istniejącą do dziś. W końcu wieku XVIII zbudowano klasycystyczną galerię ze schodami wiodącymi do kaplicy oraz wykonano jej sztukatorską dekorację i fałszmarmurowy ołtarz. W takim stylu przebudowano w latach 1828‒1829 także fasadę kaplicy, umieszczając na niej napis Matka Miłosierdzia, Pod Twoją obronę uciekamy się.

Z czasem, kiedy to Ostra Brama przestała pełnić funkcje obronne oraz ograniczono ruch kołowy, ulica ku niej wiodąca stała się świątynią pod otwartym niebem. Służy zarówno przechodniom do codziennej modlitwy, jak też jest miejscem gromadzącym tłumy pielgrzymów, gdzie, jak to ujął anonimowy poeta:

Urok z Twojego Obrazu
Rzuca na ludzi blask boży
Przechodzień każdy od razu
W proch się korzy.

O wielkim znaczeniu narodowym kultu Pani Ostrobramskiej świadczą liczne utwory poetyckie i muzyczne (np. Litanie Ostrobramskie S. Moniuszki), a przede wszystkim nieprzeliczona liczba kopii tego obrazu czczonych w świątyniach gromadzących wszystkich spadkobierców Wielkiego Księstwa Litewskiego: Polaków, Litwinów, Białorusinów katolików, unitów i prawosławnych. [PJ]

Wilno, Parafia śś. Piotra i Pawła fot. Dorota Janiszewska-Jakubiak

Wilno, Litwa

W roku 1668 hetman wielki litewski Michał Kazimierz Pac założył fundamenty pod świątynię mającą być votum za wygraną wojnę z Moskalami i szczęśliwe ocalenie jego samego przed gniewem zwycięskich, ale nieopłaconych żołnierzy własnych oddziałów.

Kościół pod wezwaniem apostołów Piotra i Pawła był kolejną budowlą na tym miejscu, sama zaś parafia antokolska należała do dwóch najstarszych w Wilnie. Od pół wieku, korzystając z drewnianego kościółka, obsługiwali ją zakonnicy zwani kanonikami laterańskimi. Hojny fundator postanowił dla nich oraz dla własnej i boskiej chwały wznieść okazałą świątynię oraz obszerny klasztor. Jego cechy stylistyczne wskazują na powiązania z ówczesną architekturą Włoch.

Przez pierwsze trzy lata pracami budowlanymi kierował Jan Zaor z Lanckorony, sprowadzony wraz z całym warsztatem murarskim prawdopodobnie za pośrednictwem zakonników z Krakowa. Następnie pracował wybitny włoski architekt Giovanni Baptista Frediani, a dekorację rzeźbiarską fasady wykonywali bliżej nieznani: Suchar, Brabant i Nowotny. Kiedy już wykończono strukturę kościoła, Pac zawezwał do ozdobienia wnętrza innych artystów. Byli to sprowadzeni w roku 1677 z włoskich krajów Giovanni Pietro Pertii i Giovanni Maria Galli, przez kilka lat wykonujący wraz z pomocnikami figury apostołów i męczenników, sceny z nowego testamentu, żywotów świętych i historii parafii, aniołki igrające z delfinami i grające na instrumentach. Setki postaci pokryły ściany, sklepienia, kopuły kaplic i kościoła, wciągając odwiedzającego świątynię w barokowe teatrum ze stiuku.

Jeśli nawet najczęściej podawana liczba 2000 tworzących je postaci jest ponaddwukrotnie przesadzona, nie umniejsza to wcale ogromu dzieła, jakie powstało w pacowskiej świątyni. Drobiazgowość w oddaniu floratur, kompozycji symbolicznych, fizjonomii o rysach czasami anielskich, czasami przerażająco szatańskich budzi zachwyt nad umiejętnościami i fantazją artystów. W latach 1678‒1679 powstała dekoracja nawy głównej, kaplic św. Augustyna, św. Niewiast i Dziewic Królowych Polski oraz kopuły. Następnie wykonywana była kaplica Rycerzy, a także sklepienie kościoła, m.in. nad ołtarzem Matki Bożej Łaskawej. Prace w kaplicy św. Urszuli i jej Towarzyszek zakończono w roku 1681, powstała też dekoracja sklepienia i ścian prezbiterium oraz kruchty. Zimę poświęcono na dekorowanie dwóch zakrystii, a w roku następnym  wykonano architraw i sklepienie nad ołtarzem Pięciu Ran Jezusa i MB. Łaskawej. Ostatniego dnia roku 1683 ukończono prace przy kaplicy św. Rycerzy, by następnie dekorować kaplice „chrzcielną” i „zmarłych” w kruchcie oraz  kaplicę św. Petroneli (później zwanej św. Moniki).

Prawdopodobnie całość stiukowego wystroju powstała do roku 1684, kiedy to po śmierci fundatora jego spadkobiercy wypłacili wyjeżdżającym do domu artystom ostatnią część pieniędzy. Możny Michał Kazimierz Pac nie przewidział dla siebie żadnego nagrobka, ale rozkazał pochować się pod progiem kościoła tak, by płytę nad nim deptali wchodzący wyznawcy. Wykonanie przez Włochów A.S. Capponiego i J. Pensy na początku XVIII w. sztukatorskich ołtarzy w transepcie zakończyło dekorowanie wnętrza świątyni.

Najbogatszy stiukowy wystrój spośród kościołów Rzeczypospolitej uzupełniany był ponadto przez malowidła freskowe na sklepieniu nawy przypisywane Marcinowi Altomontemu, liczne barokowe obrazy, srebrne antependia, organy, słynący cudami obraz Matki Bożej Łaskawej, drewnianą ambonę w kształcie łodzi. [PJ]

 

Wilno, Uniwersytet fot. Dorota Janiszewska-Jakubiak

Wilno, Litwa

Dzieje wileńskiego uniwersytetu przez ponad dwieście lat związane były nierozerwalnie z zakonem jezuitów, w którym już w roku 1565 pojawił się zamysł utworzenia wyższej uczelni w stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo zakon chciał za swój główny ośrodek obrać Kraków, w wyniku jednak sprzeciwu władz Uniwersytetu Jagiellońskiego i po zachętach ze strony Stefana Batorego jezuici wybrali Wilno. Jego położenie ułatwiało przeprowadzanie misji skierowanych  na pobliskie, wschodnie obszary z dominującym prawosławiem, a także miało „objąć Moskwę, Chiny i Tartarię”. Również fakt, iż Wilno stanowiło wówczas centrum silnego w Wielkim Księstwie Litewskim ruchu protestanckiego, podziałał mobilizująco na zakonnych zwierzchników. Dodatkowym sprzyjającym czynnikiem był brak w Wilnie szkół wyższych, co z kolei dawało możliwości rozwinięcia ośrodka edukacyjnego dla ziem litewskich.

Jezuici przybyli do Wilna w roku 1568 i przy wybitnej pomocy króla Zygmunta Augusta i biskupa wileńskiego Waleriana Protaszewicza otrzymali kościół farny pw. św. Jana, który stał się na prawie dwa wieki główną świątynią zakonu. Austriacki prowincjał, opisując budynek zespołu wileńskiego w liście z roku 1570 do generała zakonu, stwierdził, iż „ nie zna kolegium w Italii, które mogłoby mu dorównywać”. W krótkim czasie szkoła prowadzona przez zakonników zaczęła oddziaływać na całą prowincję (także Mazowsze z Warszawą).

Stefan Batory, wielki propagator jezuitów, zatwierdził w roku 1579 akt erekcji uniwersytetu, a bulla papieża Grzegorza XII, zezwalająca na przekształcenie kolegium w uniwersytet wskazywała, iż jego struktura miała być wzorowana na Kolegium Rzymskim. Pierwszym rektorem został  Stanisław Wierszewicki, po nim Jakub Wujek, a od roku 1579 – Piotr Skarga. Uczelnia wileńska uzyskała bardzo wysoką rangę, przejmując rolę, jaką dotąd ogrywały Akademie Krakowska i Królewiecka. Powstawały nowe wydziały, wznoszono kolejne zabudowania uczelniane, których mury opuszczały setki absolwentów. W ramach działalności uczelni powstało obserwatorium astronomiczne, rozwijał się wydział nauk chemicznych, funkcjonował teatr i drukarnia. W roku 1782, po reformach przeprowadzonych przez A. Poczobuta-Odlanickiego na polecenie Komisji Edukacji Narodowej, Akademię Wileńską przekształcono w Szkołę Główną Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W wyniku zmian struktury nauczania w Cesarstwie Rosyjskim przekształcono ją w roku 1803 w Cesarski Uniwersytet Wileński. Była to największa w całym kraju uczelnia wyższa, a pracujący profesorzy sprawili, iż stał się on centrum życia naukowego i kulturalnego nie tylko ziem zaboru rosyjskiego. Przez długie lata kuratorem był A.J. Czartoryski, rektorem (1806–1814) Jan Śniadecki, a do grona wykładowców należeli m.in.: S.B. Jundziłł, Jędrzej Śniadecki, G.E. Groddeck, I. Danielewicz, J. Gołuchowski, I. Daniłowicz, J. Lelewel, M. Bobrowski, J. Frank. Ten najświetniejszy okres w dziejach uczelni przerwały restrykcje Mikołaja I po powstaniu listopadowym. Wówczas zamknięto uniwersytet, ograniczając możliwość nauki do powołanych Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz Teologicznej, które po dziesięciu latach również zlikwidowano.

W roku 1919 władze polskie reaktywowały uczelnię pod nazwą Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie z sześcioma wydziałami, na których wykładali wybitni profesorowie, m.in.: L. Kolankowski, S. Kościałkowski, H. Łowmiański, S. Srebrny, J. Otrębski, O. Chomiński, W. Taszycki, H. Turska.

Od roku 1939 Uniwersytet Wileński działa jako uczelnia litewska, a duża część polskiej kadry wykładowej przeniosła się do Torunia, współtworząc Uniwersytet im. M. Kopernika. Obecnie znaczna część zabudowań dawnej akademii jezuickiej nadal pełni swe dydaktyczne funkcje, a uniwersytet wileński jest największą uczelnią w Republice Litewskiej. [PJ]

Wilno, Zamek Dolny w Wilnie fot. Poznaniak, udostępnione na licencji  Creative Commons Uznanie autorstwa

Wilno, Litwa

Szczupłość miejsca na wzgórzu zamkowym, gdzie w Wilnie prawdopodobnie funkcjonował zamek od czasów księcia Giedymina, była powodem przeniesienia zabudowy królewskiej pod wzniesienie i utworzenie kompleksu Zamku Dolnego oraz budynków katedry pw. św. Stanisława. U stóp wzgórza w ciągu wieków wzniesiono obszerny pałac z wieloma zabudowaniami gospodarczymi, arsenał, mennicę, budynek trybunału litewskiego, katedrę, dwór biskupów wileńskich, pomieszczenia kapituły. Całość obwiedziono murami obronnymi z sześcioma basztami i ozdobną bramą od strony ulicy Zamkowej.

W okresie panowania Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta wymurowano tu wspaniałą renesansową rezydencję, wzorowaną na krakowskim Wawelu. Zbudowali ją włoscy architekci Bernardino Zanobi de Gianotis, Giovanni Cini i inni artyści królewscy z Krakowa. Składała się z czterech zgrupowanych wokół obszernego dziedzińca budynków ozdobionych krużgankami i attykami. Siedziba władców uległa spaleniu w roku 1610, a do wzniesienia nowego pałacu przystąpił Zygmunt III Waza, powołując ponownie architektów z Włoch.

Zniszczenia wojenne i całkowita rozbiórka  wazowskiej rezydencji przez wojska rosyjskie na początku XIX w. sprawiły, iż wygląd wczesnobarokowej zabudowy Zamku Dolnego znamy jedynie z późniejszej ikonografii i prowadzonych, szczególnie intensywnie w ostatnich latach, badań archeologicznych. Rząd Republiki Litewskiej podjął decyzję o rekonstrukcji siedziby władców Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z uwagi jednak na niewystarczające informacje na temat jej wyglądu wznoszone są budynki łączące elementy renesansu, baroku i architektury nowoczesnej.

Z pozostałych do naszych czasów zabudowań należy zwrócić uwagę na częściowo renesansowy budynek Starego Arsenału mieszczącego dziś ciekawe zbiory muzealne. Nieopodal niego stoi zbudowany w  XVIII w. przez arch. M. Knakfusa klasycystyczny gmach Nowego Arsenału, który wykorzystał gotyckie piwnice i renesansowe mury poprzednich budynków. Pozostawiono także relikty XVI-wiecznego kościółka pw. św. Anny i św. Barbary, mającego być ‒ wedle zamysłu Zygmunta Augusta ‒ mauzoleum jego dwóch żon. Pozostałością murów obronnych jest dolna część dzwonnicy katedralnej zawierająca w sobie jedną z XVII-wiecznych zamkowych baszt.

Wilno, Zamek Górny fot. Dorota Janiszewska-Jakubiak

Wilno, Litwa

Historycznym centrum Wilna jest ponad 40-metrowe wzgórze zwane Górą Giedymina. Na jego szczycie są widoczne resztki gotyckiego Zamku Górnego z Basztą Giedymina stanowiącą zarówno doskonały punkt widokowy, jak i symbol miasta.

Naturalne warunki obronne już w XIII w. wykorzystywali książęta litewscy. Książę Witold w roku 1419 rozpoczął przebudowę murowanego zamku w miejsce wcześniejszych fortyfikacji. Powstał wówczas zespół murów z trzema basztami (ponad 300 m obwodu) mieszczący budynki książęce, ludwisarnię, zbrojownię i niewielki kościółek pw. św. Marcina.

Zamek przebudowany w pierwszej połowie XVII w. stanowić miał ostatni punkt obrony Wilna. Przystosowany do działań militarnych z użyciem broni palnej został jedynie raz, ale bardzo skutecznie, wykorzystany przez rosyjską załogę, która wiele miesięcy broniła się przed wojskami polskimi i litewskimi w latach wojny północnej w XVII w. Po zdobyciu Zamek Górny popadł w ruinę, a jedyna zachowana południowo-zachodnia baszta pełniła od tamtej pory rolę więzienia dla szlachetnie urodzonych.

W XIX w., po powstaniu listopadowym, rosyjskie władze zbudowały na wzgórzu cytadelę, wykorzystując basztę jako część umocnień i z czasem jako punkt telegrafu optycznego. Na początku XX w. wileńskie środowisko miłośników przeszłości doprowadziło do odbudowy wieży i zabezpieczenia resztek murów obronnych. [PJ]